मराठवाड्याची हिमकन्या

''गेल्या वर्षी जिथून माघारी फिरावं लागलं होतं, तिथंच ऑक्सिजन सिलेंडरचा रेग्युलेटर बिघडला. दुरुस्त करता करता एका गिर्यारोहकाचा धक्का लागून तो पडलाच. तो पुन्हा मिळणं शक्य नव्हतं. हिलरी स्टेप- एव्हरेस्ट मोहिमेतला शेवटचा टप्पा. तिथून १७० मीटर अंतरावर होतं, गेल्या १० वर्षांपासून पाहत असलेलं स्वप्न. शेर्पानं सांगितलं , रेग्युलेटरसाठी माघारी परतावं लागेल. यंदा मात्र माघारी जायचं नव्हतं. अजून दोन तास लागणार होते. शेवटी शेर्पाचा ऑक्सिजन मास्क दोघांमध्ये अर्धा अर्धा तास वापरत शिखर गाठलं. तारीख होती २१ मे , वेळ सकाळचे ८ वाजून १० मिनिटं. आयुष्यातला अत्युच्य आनंदक्षण.'' जगातलं सर्वोच्च एव्हरेस्ट शिखर सर करणारी मराठवाड्यातली पहिली महिला गिर्यारोहक मनीषा वाघमारे सांगत होती.
मनीषा मूळची परभणीची. गांधी विद्यालयात १० वी तर ज्ञानोपासक महाविद्यालयात १२ वी पर्यंतचं शिक्षण. आई-वडील, चार बहिणी, एक भाऊ. वडील जयकिशनराव चतुर्थ श्रेणी कर्मचारी. ते आणि मनीषा दोघेही व्हॉलीबॉलपटू. शिवछत्रपती पुरस्काराची ती मानकरी. मनीषा सध्या औरंगाबादमधल्या इंदिरा पाठक महिला महाविद्यालयात क्रीडा विभागप्रमुख.
इंडियन कॅडेट फोर्सच्या शिबिरादरम्यान २००५ च्या सुमाराला गिर्यारोहणाचा ध्यास निर्माण झाला. नोव्हेंबर २०१४ पासून 'मिशन गो फॉर सेव्हन समिट एक्सपेडिशन' अंतर्गत सात खंडांमधल्या सात सर्वोच्च शिखरांवर राष्ट्रध्वज फडकावण्याची तयारी सुरू. मोहिमेअंतर्गत आतापर्यंत एव्हरेस्टखेरीज माऊंट किलीमांजारो, माउंट एलबर्स आणि ऑस्ट्रेलियातील माऊंट कोर्सिस्को व ऑसी 10 ही शिखरं पादाक्रांत. माउंट कोर्सिस्को व ऑसी 10 सर करणाऱ्या पहिल्या भारतीय टीममध्ये मनीषा होती. 

एशियन अ‍ॅडव्हेन्चर कंपनीतर्फे मग एव्हरेस्टसाठी निवड. १३ महिन्यांचं खडतर प्रशिक्षण. गेल्या वर्षी हिमवादळामुळे स्वप्न अपुरं राहिलं. ऑक्सिजनच्या कमतरतेमुळे फुप्फुसांचा संसर्ग, रुग्णालयातले उपचार. या साऱ्यातून ती १५ एप्रिलला पुन्हा जिद्दीनं मोहिमेसाठी रवाना झाली. ५६ दिवसांच्या मोहिमेमध्ये ४० दिवस रोटेशन्स. १७ मेच्या मध्यरात्रीपासून बेस कॅम्पवरून चढाईला सुरुवात केली. ६२ दिवसांची मोहीम अवघ्या ५१ दिवसात पूर्ण. शेर्पा दावत शेरींगच्या मदतीमुळेच मोहीम फत्ते झाल्याचं मनीषा सांगते. त्याचबरोबर आजवरच्या संपूर्ण वाटचालीत मामा भीमराव खाडे यांचा मोठा वाटा असल्याचं ती आवर्जून सांगते. गेल्या वर्षी मोहिमेसाठी कर्ज घेतलं होतं. यंदा या मोहिमेसाठी औरंगाबादमधल्या महात्मा गांधी मिशननं १५ लाख रुपये तर कॉलेजनं ४ लाख रुपये दिले. इतरही काही सामाजिक संस्था, व्यक्तींनी मदत केली.

मनीषाचं पुढलं लक्ष्य आहे उत्‍तर अमेरिकेतील डेनाली शिखर.
(एव्हरेस्टवीर मनीषा वाघमारे- संपर्क क्रमांक-9923249815)

पपई, डेंग्यूवर संशोधन करणाऱ्या डॉ मंजिरी कुलकर्णी टोकिओ विद्यापीठात वरिष्ठ शास्त्रज्ञपदी

मूळच्या जालन्याच्या डॉ . मंजिरी कुलकर्णी या आठवड्यात जपानच्या टोकियो कृषी आणि तंत्रज्ञान विद्यापीठाच्या जैवतंत्रज्ञान आणि जीवन विज्ञान विभागात वरिष्ठ शास्त्रज्ञ म्हणून रूजू होत आहेत. डॉ.मंजिरी यांना परभणीच्या वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठात संशोधनाचं बाळकडू मिळालं. त्यांचं संशोधन पपई आणि डेंग्यू दोन्हीसाठी उपयुक्त ठरणारं आहे. पपईतील रिंग्ज स्पॉटमुळे देशातल्या तसंच जगातल्या पपईची 80 टक्के उत्पादनक्षमता कमी होते. हे विषाणू संपवणं गरजेचं आहे.त्याचबरोबर पपईच्या पानांच्या अर्कात काही औषधी गुणधर्म असतात ज्यामुळे डेंग्यू बरा होऊ शकतो. अशा प्रकारचे गुणधर्म वापरून औषध किंवा लस तयार करण्याबाबत सध्या संशोधनपर चाचण्या सुरू आहेत असं डॉ मंजिरी यांनी सांगितलं. अलीकडेच परभणीच्या कृषी विद्यापीठात विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करण्यासाठी त्या आल्या होत्या. डेंग्यूचे चार प्रकार आहेत . त्यावर लस उपलब्ध असली तरी अद्याप ती परिपूर्ण नाही. यासंदर्भात मंजिरी यांनी केलेलं संशोधन डेंग्यूवरची लस तयार करण्यासाठी 'मूलभूत संशोधन' म्हणून वापरलं जाणार आहे. 

2008 मध्ये त्या बीएससी कृषी झाल्या. त्यानंतर तामिळनाडू कृषि विद्यापीठात पपईतील विषाणूंवर (रिंग्ज स्पॉट) संशोधन करून जैवतंत्रज्ञान शाखेत त्या एम .एस्सी. झाल्या. 2011 मध्ये जपान सरकारची शिष्यवृत्ती त्यांना मिळाली. या शिष्यवृत्तीसाठी निवड झालेल्या देशातल्या मंजिरी एकमेव होत्या. तेव्हा जपानमध्ये मोठ्या प्रमाणावर डेंग्यूचा फैलाव झाला होता. त्याआधी जपानमध्ये डेंग्यू नव्हता. या पार्श्ववभूमीवर टोकियो विद्यापीठात डेंग्यू विषाणूवर संशोधन करून पीएच.डी. प्राप्त केली. अमेरिकेतील इलिनॉय विद्यापीठातून पोस्ट डॉक्टरेट अभ्यासक्रम त्यांनी पूर्ण केला. आंतरराष्ट्रीय परिसंवादांमध्ये संशोधनपर लेख त्यांनी सादर केले आहेत. जपान सरकारनं आंतरराष्ट्रीय संशोधकाचा दर्जा त्यांना दिला आहे. केंद्र सरकारकडूनही त्यांच्या कामाची दखल घेतली जाते. २०१४ मध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी जपानच्या दौऱ्यावर असताना मंजिरी यांच्या संशोधनाबाबत त्यांनी जाणून घेतलं होतं. जगातल्या तीन वैशिष्ठयपूर्ण प्रयोगशाळांपैकी एक असलेल्या सुकुबा इथल्या प्रयोगशाळेत मंजिरी काम करत असताना भारतीय राजदूतांनी तिथे खास भेट देऊन भारतीय युनिट उघडलं. पुण्यातल्या राष्ट्रीय पेशी विज्ञान केंद्राचे संचालक डॉ शेखर मांडे यांनी त्यांच्या संशोधनाची दखल घेतली आहे. 

परभणीच्या कृषी महाविद्यालयात डॉ.हिराकांत काळपांडे व इतर प्राध्यापकांमुळे नाविन्याचा ध्यास जडला, असं मंजिरी सांगतात. कुठलीही गोष्ट अवघड नाही. आजच्या मुलींनी जगाशी स्पर्धा ठेवून सातत्यपूर्ण प्रयत्न करायला हवेत. कुठल्याही गोष्टीचा न्यूनगंड न बाळगता कठोर परिश्रम व चिकाटीने प्रयत्न केल्यास यश नक्‍कीच मिळतं , असं मंजिरी सांगतात.

-बाळासाहेब काळे .

"ज्या शेतकर्‍याकडे गाय आहे, तो आत्महत्या करूच शकत नाही."

परभणीतीला गोसेवक : डॉ राजेश चौधरी
"ज्या शेतकर्‍याकडे गाय आहे, तो आत्महत्या करूच शकत नाही." सरकारी नोकरी सोडून 113 गायींचा स्वखर्चातून सांभाळ करत असलेले परभणीतील डॉ. राजेश चौधरी सांगतात. कुठलंही दान अथवा अनुदान न घेता ते हे काम करत आहेत. एकदा सहज गोरखपूर प्रकाशनचा गोसेवा विशेषांक त्यांच्या वाचनात आला. त्यामुळे गायीचं महत्त्व पटत गेलं आणि त्यांनी मिळेल तिथून गायी विकत घेत त्यांचा सांभाळ सुरू केला.
डॉ. राजेश रेणुकादास चौधरी मानवत तालुक्यातील वांगी (थार) येथील मूळ रहिवासी. आयुर्वेदात एम.डी. झालेले. 2009 मध्ये कुष्ठरोग सहाय्यक संचालक पदावरून त्यांनी स्वेच्छानिवृत्ती घेतली. तेव्हापासून ते गायींची सेवा करीत आहेत. विशेष म्हणजे एका खाजगी महाविद्यालयात शिकविण्यासाठी मिळणारं मानधन तसंच 30 एकर शेतीतून मिळणारं उत्पन्नही ते गोसेवेसाठीच वापरत आहेत.



घरी पूर्वापार गायींचा सांभाळ आणि आजोबांच्या पिढीपासून शेती. वांगी शिवारात असलेल्या 30 एकरावर निरनिराळी पिकं घेताना डॉ. चौधरी यांनी सेंद्रीय पद्धत अवलंबली. परभणीत दर गुरुवारी भरणार्‍या खंडोबा बाजारातून त्यांनी तब्बल 25 गायी कसायांच्या तावडीतून सोडवून घेतल्या. आजूबाजूचे शेतकरीही त्यांच्याकडे गायी आणून सोडतात. या गायींचा चारापाणी तसंच इतर व्यवस्था करण्यासाठी त्यांनी शेतामध्ये मोठा गोठा बांधला असून 5 माणसंही देखरेखीसाठी ठेवली आहेत. सुमारे 100 गायी आणि वासरं वांगी येथे शेतात असून परभणीतल्या घरी 13 गायी आहेत.
डॉ. चौधरी यांनी मुलीच्या वाढदिवसासाठी मोबाईल घेण्याकरीता तिला 8 हजार रुपये दिले होते. त्या दिवशी बाजारात पाहिलेली गाय विकत घेण्याचा विचार असूनही पैसे नसल्याने ते घरी परत आले. त्यावेळी मुलीने आपल्याकडीत पैसे देऊन ती गाय घरी आणण्यास सांगितलं. मुलानेही आपल्या वाढदिवसाला कोणतेही गिफ्ट न घेता गाय विकत घ्यायला लावली.
डॉ. चौधरी यांनी गोक्रांतीकारण गोपालमुनी महाराज लिखित 'धेनुमानस' या 700 पानी हिंदी ग्रंथाचा मराठीत अनुवाद केला आहे. तसंच गोसेवा प्रदर्शन भरविण्यासाठीही त्यांनी पुढाकार घेतला आहे. गोसेवा नावाचा ग्रंथही त्यांनी लिहिला आहे.
-बाळासाहेब काळे.

35 वर्षांपूर्वी घेतलेला हुंडा केला परत

परभणीतले सत्यनारायण रामजीवन चांडक हे भारतीय स्टेट बँकेत शाखाधिकारी होते. नुकतेच ते साकोली शाखेतून निवृत्त झाले. समाजातील गरजूंना मदत करणारे ही त्यांची ओळख. विशेषतः ‘सेवालय प्रकल्प’, हसेगाव, लातूर इथल्या एचआयव्हीबाधितांच्या पुनर्वसनविषयक गरजांसाठी ते वेळोवेळी पुढे असतात. सेवानिवृत्तीनिमित्तानेही, त्यांनी साकोलीला सेवालयच्या 'हॅपी म्युझिक शो' चं आयोजन केलं. आणि लोकसहभागातून 1 लाख 35 हजाराची मदतदेखील केली. पण, चांडक यांची खरी गोष्ट पुढेच आहे.
त्यांचं 35 वर्षांपूर्वी म्हणजे 1981 मध्ये बसंती यांच्याशी लग्न झालं. तेव्हा प्रथेप्रमाणे त्यांनी सासऱ्यांकडून 21 हजाराचा हुंडा घेतला होता. आता मुलं मोठी झाली. त्यांचेही विवाह पार पडले. आता दोन्ही मुलं पवन आणि पंकज वडिलांना विचारू लागली, “बाबा, आम्ही तर आमच्या लग्नात हुंडा नाही घेतला. तुम्ही का घेतला? तुम्ही तो परत द्यायला हवा.” बाप-लेकात दिलखुलास चर्चा व्हायची. योग्य वेळ आल्यावर उत्तर देईन, असं म्हणत ते चर्चेला विराम द्यायचे.
सत्यनारायण चांडक यांची एकसष्टी नुकतीच साजरी झाली. त्यावेळी चांडक पती-पत्नींची खाद्यसामुग्रीने तुला करून त्या वजनाचं साहित्य सेवालय प्रकल्पाला दिलं गेलं. हीच वेळ साधून सत्यनारायण यांनी 35 वर्षांपूर्वी हुंडा घेतला ते चुकलं, अशी प्रांजळ कबुली दिली. आणि 21 हजाराचा चेक मेहुण्याच्या हाती दिला. परंतु रूढीपालन करणार्‍या मेहुण्यांनी ते पैसे स्वीकारण्यास नम्र नकार दिला. मग मदतीची खरी गरज समाजातील वंचित बालकांना आहे, हे जाणून सत्यनारायण यांनी ते हुंड्याचे पैसेही सेवालयालाच दिले.
सत्यनारायण चांडक यांनी, लग्नानंतर 35 वर्षांनी का होईना, हुंडा परंपरा चुकीची असल्याचं मान्य केलं. हुंड्याची रक्कम परतही केली.
लग्नात हुंडा घेणार्‍यांनो, कराल का तुम्ही त्यांचं अनुकरण? 
- बाळासाहेब काळे.

झाडं लावली, झाडं जगवली

परभणीतल्या गजानन नगरात रस्त्याच्या दुतर्फा लावलेली झाडं आता बरीच मोठी झाली आहेत. कुणालाही हेवा वाटावा असा हा हिरवागार परिसर. उन्हाळ्यात या परिसरात माणसांना थांबण्यासाठी किंवा वाहनं लावण्यासाठी सावलीचा शोध घ्यायची गरज भासत नाही. झाडं लावा, झाडं जगवा असा प्रचार सतत सुरू असतो. झाडं लावण्याचा एखादा सरकारी उपक्रम लोकांचाच होणं, याचं यशस्वी उदाहरण असं परभणीत घडलंय. लोकसहभागातून सुमारे 12 हजार झाडं लावून अनेक वसाहती हिरव्यागार बनविण्याची किमया परभणीतील वृक्षमित्र कैलास गायकवाड यांनी केली आहे. पुढे येणार्‍या पावसाळ्यात 5 हजार रोपे लावण्याचा संकल्प त्यांनी केला आहे.
कैलास गायकवाड हे सध्या मानवत इथे मंडळ कृषी अधिकारी पदावर कार्यरत आहेत. नोकरी सांभाळून परभणीत ते राहत असलेल्या गजानन नगर भागातून त्यांनी वृक्षारोपण उपक्रमाची सुरूवात केली. 2008-09 मध्ये तत्कालीन जिल्हाधिकारी मोहन ठोंबरे यांनी वृक्षलागवड आणि संवर्धन अभियान हाती घेतलं होतं. त्यांनी शहरातील नागरिक, संस्था, विद्यार्थी, शासकीय अधिकारी, कर्मचारी या सगळ्यांनाच वृक्षलागवडीसाठी पुढाकार घेण्याचं आवाहन केलं होतं. त्यानुसार कैलास गायकवाड यांनी आपल्या वसाहतीत लोकसहभागातून पहिल्याच वर्षी अडीच हजार रोपं लावली. त्यानंतर दरवर्षी ते 2 ते 3 हजार रोपं नियमितपणे लावत आहेत. विशेष म्हणजे ज्यांच्या घरासमोर ही रोपे लावली जातात, ते रहिवासी या झाडांना पाणी घालून निगा राखतात. रोपं लावण्यासाठी योग्य पद्धतीने खड्डे खोदावे लागतात. त्यानंतर योग्य प्रकारच्या रोपांची निवड करणं आणि ती लावणं. रोपांना पाणी कमी पडणार नाही याचीही दक्षता घेणं हे सगळं करावं लागतं. केवळ रोपं लावून न थांबता गायकवाड नागरिकांचं प्रबोधनही करतात. त्यांची निःस्वार्थ वृत्ती आणि तळमळ पाहून नागरिक स्वतःहून पुढे येतात आणि गायकवाड यांना मदत करतात. काही नर्सरीचालकांनीही या उपक्रमासाठी रोपं विनामूल्य दिली आहेत.
आतापर्यंत गजानन नगरचं अनुकरण करून त्याच भागातील दत्त नगर, श्रीराम नगर, समझोता कॉलनी, आनंद नगर, तुळजा भवानी नगर, सरगम कॉलनी इथल्या रहिवाशांनी झाडं लावायला सुरूवात केली आहे. गायकवाड यांनी ज्ञानोपासक महाविद्यालयाच्या परिसरातही 101 रोपे लावली आहेत. कैलास गायकवाड यांनी आजवर लावलेल्या 12 हजार झाडांत प्रामुख्याने औषधी वनस्पतीच आहेत. कैलास गायकवाड यांच्या सांगण्याप्रमाणे करंज या रोपात औषधी गुण असतात. तसंच वर्षभर हिरवंगार राहून रखरखत्या उन्हाळ्यातही त्याला कोवळी पालवी फुटते. त्यामुळे तापमान कमी होण्यास या वृक्षांची मदत होते. या रोपांसाठी पाणी कमी लागतं. ट्री गार्डची गरज नाही आणि जनावरंही करंजाची रोपं खात नाहीत. 

– बाळासाहेब काळे.

काहीतरी वेगळं करण्याची इच्छाच मेकॅनिक बनवून गेली

‘ती’च्या उमेदकथा - नवरात्रोत्सव विशेष

काहीतरी वेगळं करण्याची इच्छाच मालती गिरी यांना मेकॅनिक बनवून गेली. चारचाकी गाड्यांची दुरूस्ती करणं, वॉशींग सेंटर चालविणे ही कामं बऱ्याचदा पुरुषच करताना दिसतात. मात्र परभणी शहरातील गंगाखेड रस्त्यावर ताडेश्वर वॉशिंग सेंटरवर पुरूषांऐवजी मालती गिरी ही सर्व कामं करताना दिसतात. मालतीबाईंनी हे काम सुरु केलं 13 वर्षांपूर्वी. आज त्याचं वय आहे 54.
मालतीबाईंच शिक्षण फक्त चौथी. परभणीतील बाभूळगाव त्यांचं माहेर. 1977 मध्ये ताडपांगरी येथील तुकाराम गिरी यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. सासरची परिस्थिती बेताची. त्यातून लग्नावेळी तुकाराम यांना नोकरी नव्हती. कामाच्या शोधात 80 साली गाव सुटलं. परभणीत आल्यावर त्यांनी टेलरिंगचं काम सुरु केलं. पत्नीने मदत केली तर चार पैसे अधिक मिळतील म्हणून त्यांनी मालतीबाईला शिलाई मशिन घेऊन दिली. परिस्थिती जाणून मालती यांनीही दूधविक्री, शिवणकाम यासारखे छोटे व्यवसाय सुरू केले. घर चालू लागलं आणि 1981 मध्ये तुकाराम यांना वीज कंपनीत नोकरी मिळाली. आणि काही दिवसांतच चालक पदावर ते सेवेत कायम झाले.

बदलीमुळे तुकाराम बाहेरगावी जाऊ लागले आणि कुटुंबाची जबाबदारी मालतीबाईंवर आली. शिलाई मशिनच्या जोडीला त्यांनी म्हैस विकत घेऊन दूधविक्री, मिरचीकांडप, साडीविक्री असे गृहउद्योग सुरु केले. आपण शिकू शकलो नाही ही खंत मनात होतीच. त्यामुळेच मुलाबाळांना शिकवायचं ही जिद्द मनी रुजली होती. आता त्यांचा दिवस पहाटे साडेचार वाजता सुरु व्हायचा. आणि संपायचा तो रात्री 11 वाजता.
अर्थातच या जोडप्याच्या कष्टाचं चीज झालं. चारही मुलं डॉक्टर झाली.
मधल्या काळात त्या पतीकडून ट्रॅक्टर शिकल्या. इथूनच मालती यांचा गॅरेज चालकाचा प्रवास सुरु झाला. लहानपणापासूनच मशिनरी हाताळणे, दुरुस्ती याबद्दलचं कुतूहल इथं कामी आलं. चालक म्हणून सेवेत असताना तुकाराम यांनाही वाहन दुरुस्तीबद्दल माहिती होती. आपल्यालाही वाहन दुरुस्ती आली पाहिजे, असा अट्टाहास मालती यांचा असायचा. त्यांची आवड पाहून तुकाराम यांनीच त्यांना वाहन दुरुस्तीचे धडे दिले.
मालतीबाई म्हणतात, “आता राहतोय ती जागा मिस्टरांनी घेऊन ठेवली होती. इथं आल्यावर काय काम करायचं, असा प्रश्नह माझ्यासमोर होता. मुलं शिकायला बाहेर पडलेली. हे कामाला जायचे. मला म्हणाले, आता चार-पाच वर्ष निवांत बस. “मी सांगितलं, मी नाही बसून खाणार”. मग सर्व्हिस सेंटर सुरू करायचं ठरलं. आता मला त्या कामाची माहिती होती. आणि काही कारणामुळे मला शिलाई मशीन चालवायची नव्हती. जागा होतीच मग सेंटर बांधलं. सुरूवातीला लोकांना विशेष वाटायचं, एक बाई सर्व्हिस सेंटरचं काम करते याचं. एकदा एकजण आला. गाडी धुऊन झाल्यावर म्हणाला, “तुम्हाला नवरा नाही का? म्हटलं, का हो? तसं म्हणाला, नाही, नवरा नसलेल्या बायका असं कुठलंही काम करतात नाईलाज म्हणून”. मिस्टर तेव्हा घरात होते, मी त्यांची ओळख करून दिली आणि सांगितलं, मला आवड आहे म्हणून हे करते हे काम. कधी एखादा बाई आहे म्हणून समजून घेतो. तर कधी एखादा बाई आहे म्हणून मुद्दाम वेडेवाकडे बोलतो”.

रोज सकाळी 7 वाजता सर्व्हिस सेंटरचं काम सुरु होतं. ट्रॅक्टर, ट्रक, रिक्षा, जीप, दुचाकी अशी सर्व प्रकारची वाहने धुऊन, ग्रिसींगचं काम स्वतः मालतीबाई करतात. विशेष म्हणजे ही सर्व कामं करत असताना त्यांच्या अंगात असतो टीशर्ट आणि काळवंडलेली पॅन्ट, केस विस्कटू नयेत म्हणून डोक्याला कॅप लावलेली.
त्यांची मोठी मुलगी पूजा नॅचरोपॅथीची पदवीधारक आणि डीएमएलटी झाली आहे. दुसरी बेबी एमबीबीएस असून वैद्यकीय अधिकारी आहे. तिसरा कैलास वैद्यकीय अभ्यासक्रमातील पदव्युत्तरची तयारी करीत आहे. तर धाकट्या दत्तात्रयने परभणीतील दंत वैद्यकीय महाविद्यालयातून बीडीएसची पदवी घेतली आहे. चारही मुलांना मालतीबाईंनी डॉक्टर बनविण्याचा संकल्प केला आणि तो आपल्या मेहनतीच्या बळावर पूर्णही केला आहे.

मालतीबाई सांगतात, “आज माझी चारही मुलं डॉक्टर झाली यातच मला समाधान आहे. महिला म्हणून व्यवसायात काही अडचणी आल्या तर त्या दूर करायला मी अनुभवातून शिकत गेले. वेगवेगळ्या स्वभावाची, विचाराची माणसं व्यवसायाच्या निमित्ताने भेटतात. त्यांच्या अनुभवातून तसेच प्रत्येकाकडून काही ना काही शिकत राहिल्यामुळे आज हे यश मिळालं आहे.
- मालती गिरी, गॅरेज चालक, परभणी
- बाळासाहेब काळे.

पेशा डॉक्टरकीचा, छंद खडू शिल्पांचा

परभणीतील प्रसिध्द स्त्रीरोगतज्ञ डॉ.देवानंद ओमणवार. स्त्रीरोगतज्ञ म्हणून काम करताना त्यांनी एकीकडे खडूशिल्प आणि चित्रकलेचा छंद जोपासला आहे. त्यासाठी त्यांचा दिनक्रमही अडथळा ठरत नाही, हे विशेष! हा छंद म्हणजे निखळ आनंद मिळविण्याचं एक माध्यम असल्याचं ते मानतात. चित्रकलेची आवड लहानपणापासूनची. त्यामुळे त्यांना व्यावसायिक दृष्टीकोनातून हा विषय अभ्यासायचा होता; परंतु वडिलांच्या आग्रहामुळे ते वैद्यकिय शिक्षणाकडे वळले. वैद्यकीय अभ्यासक्रम पूर्ण करताना संधी मिळेल तिथं त्यांनी आपल्या अंगभूत कलागुणांची चुणूक दाखविली आणि कलेची उपासना सुरू ठेवली.
बीड जिल्ह्यातील अंबाजोगाईच्या स्वामी रामानंद तीर्थ वैद्यकीय महाविद्यालयात शिकत असतानाच त्यांच्या चित्राचं प्रदर्शन भरवलं होतं. डॉक्टरी पेशात असूनही ओमणवार यांनी निराळाच छंद जोपासला आहे, तो म्हणजे खडूची शिल्पे निर्माण करण्याचा! डॉक्टरी पेशामुळे त्यांचा संबंध खरंतर इंजेक्शनच्या सिरीज, औषधांच्या बाटल्यांशीच यायचा. तरीही कामातून रिकामा वेळ मिळाला की, ते आपल्या दवाखान्यात पांढरे किंवा रंगीत खडू घेवून शिल्प बनविण्यात मग्ना होतात.
मागील बारा वर्षात त्यांनी शंभराहून अधिक खडूशिल्पे तयार केली आहेत. एका मित्राने भेट दिलेल्या डेन्टलच्या अवजारांपासून ते खडू कोरतात. यासाठी निडल्सचा वापर ते कल्पकतेने करतात. प्रत्येक छंदाचं एक वैशिष्टय असतं. त्यामागे निरीक्षण आणि कष्टही असतात. डॉ. रेवणवार नावाच्या मित्राने त्यांना कार्व्हिंग सेट भेट दिला. डॉ.ओमणवार यांनी त्यातील सुईला स्टॅन्ड बनवून घेतला आणि अधिक प्रभावीपणे खडू कोरण्याचं काम सुरू झालं. डॉ.ओमणवार सांगतात, “अल्कॉन, केल्पार्क खडू कोरायला सोपे जातात. त्यामध्ये वाळू नसते. कोरताना हा खडू तुटत नाही. या कामासाठी लागणारे लाल, निळ्या, पांढर्या. रंगाचे खडू खास मुंबईहून मागवावे लागतात. लहानपणापासून चित्रकला चांगली असल्यामुळेच असेल; पण एखादा खडू हातात घेतला की, मला त्यात ठराविक आकृती दिसू लागते. त्यानुसार मी खडूवर कोरण्यास सुरूवात करतो आणि मग साकारू लागतात निरनिराळे शिल्पे.”
ओमणवार यांनी एका खडूपासून धन्वंतरी देवतेचे दोन हात, दुसर्याा खडूपासून दोन हात आणि तिसर्याय खडूपासून शरीर कोरलं आहे. तसंच उंदरावर बसलेला गणपती बनवला आहे. अखंड खडू कोरून कोठेही छेद न देता, तुकडा न जोडता 4, 5 व 6 काड्यांची साखळीही त्यांनी कोरली आहे. हे शिल्प बनविताना 13 खडू तुटले तरीही त्यांनी जिद्द सोडली नाही.
खडूवरंच कोरीव काम करायला वेळ कसा मिळतो असं विचारल्यावर डॉक्टर म्हणाले, “इच्छा असली की वेळ मिळतो. एखाद्या महिलेची सिझेरियन शस्त्रक्रिया करताना लागणारा शार्पनेस व अचुकता खडू कोरण्याच्या छंदातून मिळते”.
डॉ.ओमणवार यांनी साकारलेल्या खडूशिल्पांमध्ये साप, मगर, बेडूक, नंदीबैल, ससा आदी प्राण्यांसह अखंड बांगड्या, समई, लाकूडतोड्या, विविध मॉडेल्सचा समावेश आहे. श्री शिवाजी महाराज, भगवान शंकर, साईबाबा, डॉ. मनमोहनसिंग, लता मंगेशकर, अमिताभ बच्चन या विभूतीबरोबरच इस्कॉनचे संस्थापक स्वामी प्रभुपाद यांची रेखीव व सुंदर खडूशिल्पे त्यांनी तयार केली आहेत. हनुमान, दुर्गामाता, नृसिंह, धनुष्यबाण हाती घेतलेला अर्जुन, महात्मा गांधी, स्वामी विवेकानंद, श्रीकृष्ण, गजानन महाराज अशी असंख्य खडूशिल्पे डॉक्टरांनी बनविली आहेत. खडूंची प्रकृती पाहून त्याला रूपसौष्ठव देत रहायचं आणि मूड असेल तसं काम करायचं, हा मंत्रच त्यांनी जपला आहे.
वेळ नाही म्हणून आपण आपल्या अनेक आवडी बाजूला ठेवत असतो. आवडीच्या गोष्टीसाठी सवड काढायची ठरवली तर नक्कीच मिळते, हीच गोष्ट डॉ.देवानंद ओमणवार आपल्या कृतीतून सांगत आहेत.

- बाळासाहेब काळे.

निर्माल्यातून इथं बनतंय खत

परभणीतली आनंदालय मानव विकास सेवा संस्था. मागील 10 वर्षांपासून या संस्थेचे पदाधिकारी आणि कार्यकर्ते प्रत्येक गणेश मुर्तीपुढे जमा होणारे निर्माल्य गोळा करत आहेत. या वर्षीच्या गणेशोत्सवात तसंच नवरात्रोत्सव काळातही तो राबविण्यात येणार आहे. पुजेनंतर विसर्जित झालेली फुले, पाने, हार, दुर्वा, हळदी-कुंकू, बेल, प्रसाद आदी निर्माल्य पायदळी तुडवलं जातं. तसंच ते नदी, नाले, विहीर, कालवा आदी ठिकाणी विसर्जित केलं जातं. त्यामुळे पाण्याच्या प्रदुषणाचा गंभीर प्रश्नक निर्माण होतो. हे टाळण्यासाठी संस्थेने हा उपक्रम सुरु केला.
संस्थेचे अध्यक्ष अॅड. सच्चिदानंद कुलकर्णी म्हणाले की, “यंदा परभणीतील सर्व गणेश मंडळांना निर्माल्य कुंड्यांचे संस्थेतर्फे वितरण करण्यात आलं आहे. अनंत चर्तुदशीच्या दिवशी सर्व मंडळांकडून निर्माल्य जमा केलं जाईल. त्याचं कंपोस्ट खत तयार करण्यात येणार आहे.” या उपक्रमात अॅनड. कुलकर्णी यांना टोपाजीराव फुलपगार, नरेंद्र शुक्ल , ओंकार धर्माधिकारी, धनंजय शुक्लम, विकास देशपांडे, अनंतराव महाजन, विनायक महाजन, मिलींद देशपांडे, मिलींद देशपांडे, दिलीप पदमवार, ओंकार पाटील, चेतन पावडे, बालाजी गाडगे, संजय पाठक, सुमेध कुलकर्णी यांची मदत होते आहे.
सार्वजनिक गणेश मंडळात दररोज हार, दुर्वा, हळद, गुलाल अर्पण करण्यात येतो. भाविकांची संख्या जेवढी अधिक तेवढी हार फुलांची संख्याही वाढत जाते. ही फुले व इतर साहित्य अस्ताव्यस्त पडल्याने गणेश भक्तांच्याच पायदळी तुडविलं जाऊ शकतं. त्यामुळेच आनंदालय संस्थेने सुरू केलेला हा उपक्रम महत्वाचा आहे. दरवर्षी गणेशोत्सवाच्या पहिल्या दिवसापासून जमा झालेलं निर्माल्य शेवटच्या दिवशी गोळा करतात. त्यानंतर ते निर्माल्य शहरापासून दूर शेतामध्ये शेणामातीच्या मिश्रणासह एका खड्यात पुरलं जातं. एक-दीड महिन्यानंतर हेच निर्माल्य खत म्हणून शेतकरी आणि इतरांना दिलं जातं.
आता या उपक्रमाला गणेश मंडळांकडूनही चांगला प्रतिसाद मिळत आहे. मागील वर्षी जवळपास 15 क्विंटल निर्माल्याचे संकलन आनंदालय संस्थेने केले होते. अॅतड. कुलकर्णी यांना निर्माल्य संकलनाची प्रेरणा वडिलांपासून मिळाली. त्यांचे वडिल प्रभाकर कुलकर्णी हे घरातील निर्माल्य शेतात पुरायचे. एरवीही चांगल्या कामाची सुरूवात गणेशाला वंदन करून केली जाते. त्यामुळेच निर्माल्य संकलनासाठी गणेशोत्सवाची निवड केल्याचं त्यांनी सांगितले.
- बाळासाहेब काळे.

दुष्काळग्रस्त मुलांचं 'स्नेहवन'

परभणी जिल्हा. मानवत तालुक्यातील मंगरूळ बु.येथील तरुण अशोक देशमाने. घरची परिस्थिती जेमतेम. पाच-सहा एकर शेती. वडील बाबाराव व आई सत्यभामा शेती, शिवणकाम करून घर चालवतात. याच परिस्थितीतून त्यांनी अशोकला अभियांत्रिकीचं शिक्षण दिलं. अशोकला पुण्यात आयटीत सॉफ्टवेअर इंजिनिअरची नोकरीही मिळाली. नोकरी लागून पाच वर्ष होत आली आणि आई-वडिल सुखावले. अशोक सुट्टी मिळेल तसा गावीही येऊ-जाऊ लागला. या काळात गावातलं चित्र मात्र बदलत नव्हतं. २०१३ च्या दिवाळीतही अशोक गावीच होता. दुष्काळाची झळ दिसत होती. अशोक सांगतो,''गावातलं चित्र पाहून उद्विग्न अवस्थेत मी परत पुण्याला आलो आणि नोकरीवर रुजू झालो. मन लागत नव्हतं. या मुलांसाठी काहीतरी करावंसं वाटत होतं. पण, नेमकं काय हे समजत नव्हतं. स्वतःच्या भूतकाळात डोकावलो तेव्हा जाणवलं, की आपली परिस्थिती फक्त शिक्षणाने बदलली. दिशा मिळाली. ठरलं, आपण या मुलांना गुणवत्तापूर्ण शिक्षण द्यायचे. त्यांची संपूर्ण जबाबदारी घ्यायची. त्याच काळात प्रकाशभाऊ आमटे यांची भेट झाली, त्यांना मी माझा संकल्प बोलून दाखवला. त्यांचं मार्गदर्शन मिळाल्यानंतर मी नोकरी सोडून पूर्णवेळ स्नेहवन साठी काम करायचं ठरवलं. भोसरीत माझे कवीमित्र अनिल कोठे राहतात, ते व्यावसायिक आहेत सोबतच सामाजिक कामाची आवड जपतात. त्यांच्याशी बोललो. त्यांनी त्यांचं ५ खोल्यांचं भोसरीतलं घर विनाभाडेतत्वावर वापरायला दिलं, रात्री नोकरी करत मी त्या घराची आणि डागडुगी करून घेतली आणि स्नेहवनची सुरुवात झाली''.
त्यानंतर अशोकनं परभणी, हिंगोली, जालना, बीड, औरंगाबाद आणि वर्धा जिल्ह्यातील १७ मुलांना शिक्षण व संगोपनासाठी पुण्यात आणलं. ''मुलं आली. पण सुरुवातीला खूप अडचणी आल्या. गावात राहणारी मुलं, त्यामुळे मराठी भाषेतही थोडाफार बदल होता, त्यांना शहरी जीवनमान माहिती नव्हते. मग टॉयलेटमध्ये कसं बसायचं, ब्रश कसा करायचा इथंपासून शिकवावं लागलं. तेंव्हा मी नाईट शिफ्ट घेतली. सुरुवातीला ८ महिने असं काम केलं. नंतर नोकरी सोडली. रात्रभर नोकरी करून आल्यानंतर मुलांचे खूप सारे प्रॉब्लेम्स असायचे, कुणी रडायचं, कुणाचा अभ्यास बाकी असायचा, कुणाला घरची आठवण यायची, कुणी भांडण करायचं. दिवसभर झोपही मिळायची नाही. ऑफिसला जाताना प्रवासात २ तास झोपायचो, तेवढंच'', अशोक सांगत होता.
दरम्यान ‘स्नेहवन’ची माहिती अमेरिकेत स्थायिक असलेल्या चेन्नईच्या एका कुटुंबाच्या कानावर गेली. त्यांनी प्रत्यक्ष जाऊन काम बघितलं आणि तीन संगणक, एक लॅपटॉप संस्थेला भेट दिला. मित्रांकडून होणारी मदत आणि पाच वर्षांत नोकरीतून जमवलेले पैसे यातून सध्या संस्थेचं काम सुरू आहे. आता मुलांना तंत्रज्ञानाचे शिक्षण देण्याचा निर्णयही त्यानं घेतला आहे. आगामी वर्षात ४० मुलांना पालनपोषण व शिक्षणाकरिता दत्तक घ्यायचं असून, त्यासाठी समाजानेही मदतीचा हात पुढं करावा, अशी अपेक्षा अशोक व्यक्त करतो.
 अशोक देशमाने यांचा संपर्क क्र. - 8796400484
- बाळासाहेब काळे, परभणी

दुष्काळग्रस्त मुलांचं 'स्नेहवन'

परभणी जिल्हा. मानवत तालुक्यातील मंगरूळ बु.येथील तरुण अशोक देशमाने. घरची परिस्थिती जेमतेम. पाच-सहा एकर शेती. वडील बाबाराव व आई सत्यभामा शेती, शिवणकाम करून घर चालवतात. याच परिस्थितीतून त्यांनी अशोकला अभियांत्रिकीचं शिक्षण दिलं. अशोकला पुण्यात आयटीत सॉफ्टवेअर इंजिनिअरची नोकरीही मिळाली. नोकरी लागून पाच वर्ष होत आली आणि आई-वडिल सुखावले. अशोक सुट्टी मिळेल तसा गावीही येऊ-जाऊ लागला. या काळात गावातलं चित्र मात्र बदलत नव्हतं. २०१३ च्या दिवाळीतही अशोक गावीच होता. दुष्काळाची झळ दिसत होती. अशोक सांगतो,''गावातलं चित्र पाहून उद्विग्न अवस्थेत मी परत पुण्याला आलो आणि नोकरीवर रुजू झालो. मन लागत नव्हतं. या मुलांसाठी काहीतरी करावंसं वाटत होतं. पण, नेमकं काय हे समजत नव्हतं. स्वतःच्या भूतकाळात डोकावलो तेव्हा जाणवलं, की आपली परिस्थिती फक्त शिक्षणाने बदलली. दिशा मिळाली. ठरलं, आपण या मुलांना गुणवत्तापूर्ण शिक्षण द्यायचे. त्यांची संपूर्ण जबाबदारी घ्यायची. त्याच काळात प्रकाशभाऊ आमटे यांची भेट झाली, त्यांना मी माझा संकल्प बोलून दाखवला. त्यांचं मार्गदर्शन मिळाल्यानंतर मी नोकरी सोडून पूर्णवेळ स्नेहवन साठी काम करायचं ठरवलं. भोसरीत माझे कवीमित्र अनिल कोठे राहतात, ते व्यावसायिक आहेत सोबतच सामाजिक कामाची आवड जपतात. त्यांच्याशी बोललो. त्यांनी त्यांचं ५ खोल्यांचं भोसरीतलं घर विनाभाडेतत्वावर वापरायला दिलं, रात्री नोकरी करत मी त्या घराची आणि डागडुगी करून घेतली आणि स्नेहवनची सुरुवात झाली''.
त्यानंतर अशोकनं परभणी, हिंगोली, जालना, बीड, औरंगाबाद आणि वर्धा जिल्ह्यातील १७ मुलांना शिक्षण व संगोपनासाठी पुण्यात आणलं. ''मुलं आली. पण सुरुवातीला खूप अडचणी आल्या. गावात राहणारी मुलं, त्यामुळे मराठी भाषेतही थोडाफार बदल होता, त्यांना शहरी जीवनमान माहिती नव्हते. मग टॉयलेटमध्ये कसं बसायचं, ब्रश कसा करायचा इथंपासून शिकवावं लागलं. तेंव्हा मी नाईट शिफ्ट घेतली. सुरुवातीला ८ महिने असं काम केलं. नंतर नोकरी सोडली. रात्रभर नोकरी करून आल्यानंतर मुलांचे खूप सारे प्रॉब्लेम्स असायचे, कुणी रडायचं, कुणाचा अभ्यास बाकी असायचा, कुणाला घरची आठवण यायची, कुणी भांडण करायचं. दिवसभर झोपही मिळायची नाही. ऑफिसला जाताना प्रवासात २ तास झोपायचो, तेवढंच'', अशोक सांगत होता.
दरम्यान ‘स्नेहवन’ची माहिती अमेरिकेत स्थायिक असलेल्या चेन्नईच्या एका कुटुंबाच्या कानावर गेली. त्यांनी प्रत्यक्ष जाऊन काम बघितलं आणि तीन संगणक, एक लॅपटॉप संस्थेला भेट दिला. मित्रांकडून होणारी मदत आणि पाच वर्षांत नोकरीतून जमवलेले पैसे यातून सध्या संस्थेचं काम सुरू आहे. आता मुलांना तंत्रज्ञानाचे शिक्षण देण्याचा निर्णयही त्यानं घेतला आहे. आगामी वर्षात ४० मुलांना पालनपोषण व शिक्षणाकरिता दत्तक घ्यायचं असून, त्यासाठी समाजानेही मदतीचा हात पुढं करावा, अशी अपेक्षा अशोक व्यक्त करतो.
 अशोक देशमाने यांचा संपर्क क्र. - 8796400484
- बाळासाहेब काळे.

निसर्गाला हवी परतफेड : त्यासाठी माती, पाणी आणि पिकांत केले प्रयोग

परभणी तालुक्यातलं झरी गाव. इथं राहणाऱ्या कांतराव देशमुख यांनी स्वतःच्या शेतीत प्रयोग केलेच. पण गावालाही सोबत घेत त्यांनी परिसरात जलसंधारणाची कामं केली. त्यामुळे हा परिसर पाण्याच्या बाबतीत स्वयंपपूर्ण बनला आहे. 

कांतरावांनी शेतीत लक्ष घालायला सुरुवात केली ७८ साली. त्यांच्याकडे एकूण ५५ एकर शेती. सुरुवातीला ते पारंपारिक पिकंच घेत. गहू, ज्वारी, तूर, मुग, सोयाबीन ही पिकं घेतली. कितीही कष्ट केले तरी उत्पन्न वाढत नाही. त्यामुळे ही शेती परवडणार नाही, हे त्यांच्या लक्षात आलं. मग त्यांनी वेगवेगळे प्रयोग करून पाहिले. मुख्य पिकांमध्ये आंतरपिकं घ्यायला सुरुवात केली. त्यामुळे उत्पादनात वाढलं, तरी उत्पन्न वाढत नव्हतं. मग जरा वेगळ्या वाटेवर चालायचं ठरवलं. जे विकतंय त्याचंच उत्पादन घ्यायचं त्यांनी ठरवलं. मग विविध ठिकाणच्या यशस्वी शेतकर्‍यांच्या त्यांनी भेटी घेतल्या. बाजारपेठांची माहिती करून घेतली. आणि मोसंबीची लागवड केली. सुरूवातीला पावणेचार एकरावर लावलेली मोसंबी पुढे ५० एकरापर्यंत वाढवत गेले. 

आता जवळपास ४० वर्ष ते मोसंबीचं उत्पादन घेत आहेत. तीन वर्षांपूर्वीच्या भीषण दुष्काळातही ठिबक सिंचनद्वारे झाडांना पाणी देवून त्यांनी उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर केला. मात्र पुन्हा दुष्काळाचा फटका बसला. नाईलाजाने मोसंबी बाग मोडून ते पेरू लागवडीकडे वळले आहेत. सध्या १४ एकरावर पेरू बाग असून गावात एक प्रोसेसींग युनिटही त्यांनी सुरू केले आहे. त्यांची फळं औरंगाबाद, नाशिकच्या बाजारात थेट विकली जातात. ज्यावेळी मोसंबीचं उत्पादन घेतलं जायचं तेव्हा कांतराव यांनी दिल्ली, अहमदाबाद, चेन्नई, बेंगलोर, नागपूर, पुणे इथल्या व्यापार्‍यांना थेट माल पाठविण्याची व्यवस्था केली होती. विशेष म्हणजे विहीर आणि बोअरच्या पाण्यावर त्यांनी या फळबागा वाढविल्या आहेत. 

भारतात फळं खाणार्‍यांचं प्रमाण जास्त असल्याने चांगल्या फळांना मोठी मागणी असते. देशमुख म्हणतात, ‘निसर्गाशी जुळवून घेत मी शेती करत आलोय. मोसंबीचे मृग, आंबिया, हस्त असे तीन बहार असतात. पाणी नसताना मी मृग बहार घेतला. कारण यात एप्रिल-मे महिन्यांत बागांचं पाणी तोडावे लागते. पाणी नसलं की ताण द्यायचो. आंबिया बहार घेतला असता तर संपूर्ण उन्हाळ्यात झाडांना पाणी द्यावं लागलं असतं आणि पाण्याची अधिक गरज भासली असती. मी देशभरात अनेक ठिकाणी जाऊन शेतीतील वैविध्यपूर्ण प्रयोग पाहून आलोय. त्यांनी इस्त्रायल देशाचा दौराही केलेला आहे.
 कांतराव म्हणतात, ‘मी शेतावर काम करणारा माणूस आहे. शेतच मालकाला काम सांगत असते. शेतात सहज चक्कर मारली तर अनेक कामं आपल्या लक्षात येतात’.
आपण निसर्गाकडून खूप काही घेतो. पण परतफेड करत नाही, ही बाब कांतरावांना अस्वस्थ करते. ते सांगतात, आज आपण जे पाणी वापरतोय ते पूर्वजांनी साठवून ठेवलेलं होते. आपण त्याचा केवळ उपसा करत असून भविष्यासाठी पाणी साठवण्याची व्यवस्थाच नाही. कांतराव देशमुख यांनी 1989 मध्ये जलसंधारणाचं काम हाती घेतलं. विहीर पुनर्भरण केले.
जमिनीचा पोत सुधारण्यासाठी त्यांनी विविध प्रयोग केले आहेत. ४० वर्षापासून ते शेतात हिरवळीचं खत घालतात. ते सांगतात, ‘आजकाल दर तीन महिन्याला पिकावर पिकं घेतली जातात. दुकानदाराच्या सांगण्यानुसार भरमसाठ खतं आणून घातली जातात. त्यामुळे जमिनीचं आरोग्य बिघडतं. मी सेंद्रीय पध्दतीची खतं वापरण्यावर अधिक भर देतो. शिवाय आम्ही शेणखतही मोठ्या प्रमाणात वापरतो. त्यामुळेच आमची जमीन अधिक भुसभुशीत आणि सुपीक बनली आहे’. अनेक संशोधक व शास्त्रज्ञांनी त्यांच्या जमिनीची, गांडूळाची पाहणी केल्याचंही ते सांगतात.

- बाळासाहेब काळे.

पुढाकार अधिकार्‍याचा, सहभाग लोकांचा, कायापालट शाळांचा

परभणी जिल्ह्यातला पूर्णा तालुका. तालुक्यात जि प च्या १११ शाळा, ३८ हजार विद्यार्थी. कुठे शाळा चालू, कुठे बंद. अपुरे अनुदान. सोयीसुविधांचा अभाव. मुलांची प्रगती मंदावलेली. २०१५ पूर्वीची इथली हीच परिस्थिती. 
अशातच एक अधिकारी येतो. आणि हे चित्रच पालटून जातं.
गटशिक्षणाधिकारी विठ्ठल भुसारे यांची ही कामगिरी. ते अगोदरचे शिक्षक.पाच विषयांत एम ए तसेच एम एड, एम फील असे उच्चशिक्षित.

गेल्या वर्षी भुसारे पू्र्णा पंचायत समितीत रुजू झाले. सुरूवातीलाच त्यांनी तालुक्यातील सर्व शाळांना भेटी दिल्या. त्यांना जाणवले की, अनेक ठिकाणी शिक्षकांमध्येच अनास्था आहे. विद्यार्थी, पालकांच्या अडचणीही त्यांनी समजून घेतल्या. आणि हे चित्र बदलण्याचा निर्धार केला. २०१५मध्ये गांधीजयंतीपासून त्यांनी ‘जागर शिक्षणाचा’ सुरू केला. पालकसंपर्क अभियान, शिक्षकमित्र उपक्रम, महिन्यातून दोनदा गणित आणि इंग्रजी विषयशिक्षकांसाठी चर्चासत्र हे सगळे सुरू केले. यासाठी शासननिधीची तरतूद नव्हती म्हणून स्वखर्चातून उपक्रमांचा श्रीगणेशा केला. हळूहळू ग्रामस्थांचे सहकार्य मिळू लागले. अपुऱ्या अनुदानामुळे शाळांची देखभाल, दुरूस्ती, सुशोभिकरण करणे कठीण आहे, हे लोकांना उमगले. गावात सुविधासज्ज दर्जेदार शाळा हवी तर त्यासाठी वर्गणीही काढायला हवी, यावर एकमत झाले. सुरूवातीला शिक्षकांनी आर्थिक योगदान दिले. नंतर गावागावात प्रभातफेरीद्वारे लोकवर्गणी जमू लागली. पूर्णा तालुक्यातील १११ शाळांमध्ये काम सुरू झाले. शिक्षक-ग्रामस्थांनी मिळून शाळांची रंगरंगोटी, पत्राशेड, स्वच्छतागृहांची दुरूस्तीे, पिण्याच्या पाण्यााची सोय केली. 

आपल्या मुलांना गुणवत्तापूर्ण शिक्षण मिळावे यासाठी भुसारे करीत असलेल्या प्रयत्नांना प्रतिसाद म्हणून दुष्काळी परिस्थितीतसुद्धा ग्रामस्थांचे ७५ लाख, शिक्षकांचे २५ लाख असे एक कोटी रूपये जमा झाले. नंतर आणखी २५ लाख रूपयांची भर पडली. 

१०५ शाळा सुविधासज्ज बनल्या. त्यातील ९० शाळांमध्ये ई-लर्निंग सुरू झाले. गुणवत्ताही वाढली. मागील वर्षी १२ हजार ३२० मुले अभ्यासात मागे होती. यंदा त्यापैकी ८ हजार २०० मुलांची चांगली प्रगती झाली. तालुक्याला खाजगी इंग्रजी शाळेत शिकायला गेलेली आलेगाव, कावलगाव, पेनुर येथील २० मुले आपल्या गावात दर्जेदार शिक्षण मिळू लागल्याने परत आली. खांबेगाव, कान्हेगाव, एकुरखा, हिवरा, फुकटगाव, कावलगाववाडी, धानोरामोत्याब, चांगेफळ, सोनखेड या गावांतल्या शाळांच्या कायापालटाचे मॉडेल बघण्यासाठी इतर ठिकाणचे शिक्षक, ग्रामस्थ येऊ लागले. विठ्ठल भुसा्रेंचे शिक्षक सहकारी दिलीप श्रृंगारपुतळे, सूर्यकांत पिसाळ, सुंदर धवन, विलास वानरे, विष्णू कुंभार यांचाही या परिवर्तनात मोठा सहभाग आहे.

या १११ शाळांमध्ये २०१६-१७ साठी पायाभूत चाचणीही घेण्यात आली. त्यात २५ शाळा ‘क’ मधून ‘ब’ श्रेणीत आल्या, कौडगावची शाळा ‘ब’ मधून ‘अ’ श्रेणीत तर माहेर येथील शाळा ‘क’ मधून थेट ‘अ’ श्रेणीत आली. ३५ शाळा प्रगत म्हणून घोषित झाल्या तर एक पेपरलेस शाळा म्हणजे tab युक्त शाळा बनली. मुलांना शाळेबाबत वाटणार्‍या अनास्थेची जागा शाळेविषयीच्या ओढीने, अभिमानाने घेतली.
एका कल्पक कार्यनिष्ठ अधिकार्‍याच्या प्रयत्नांमुळे लोकसहभागातून पूर्णा तालुक्यातले शाळाविश्वच सुधारले. नमुनेदार उदाहरण ठरले.

विठ्ठल भुसारे संपर्क - 88 88 329423

- बाळासाहेब काळे.

मिळाला मायेचा हात

जन्मतःच एचआयव्हीनं बाधित, त्यातच माता-पित्याचं छत्र हरवलेलं आणि समाजाकडून मिळणारी तिरस्कारयुक्त वागणूक हे या मुलाचं आयुष्य. त्यातून एकीकडे मृत्यूशी झुंज द्यायची. त्यामुळे त्यांच्या आयुष्यात आशेचा किरण असा नाहीच. पण, या मुलांच्या आयुष्यातही परभणीतल्या काही जणांनी परिवर्तन घडवून आणलं आहे. 

एखादयाला एचआयव्ही आहे असं कळताच लोक त्याच्यापासून दूर राहतात, एवढेच नव्हे तर त्याच्यासोबतचे संबंध तोडून टाकतात. अगदी नातेवाईकही अशा मुला-मुलींशी संबंध ठेवत नाहीत. अशी ८ मुले व ७ मुलींचे परभणीकरांनी पालकत्व स्वीकारून ८ वर्षापासून त्यांचा सांभाळ केला आहे.
 होमिओपॅथिक अकादमी फॉर रिसर्च आणि चॅरिटीजचे अध्यक्ष डॉ.पवन चांडक व त्यांच्या पत्नी डॉ.आशा चांडक यांनी २००८ पासून विविध उपक्रम राबवले आहेत. सुख-सुविधांपासून वंचित राहिलेल्या बालकांना त्यांचे हक्क मिळवून दिले आहेतच. शिवाय, शिक्षणाचा गंधही नसलेल्या या मुलांना जिल्हा परिषदेच्या शाळेत प्रवेशही मिळवून दिला, हे विशेष.
परभणी शहरातील एका बालगृहात आधी ही एचआयव्ही बाधित मुले राहत होती. पण तिथे कुठल्याही प्रकारच्या सुविधा मुलांना मिळत नव्हत्या. त्यामुळे बालकांचे प्रचंड हाल होत असत. निकृष्ट आहार, अस्वच्छता व दूषित पाण्यामुळे त्यांचे आरोग्यही धोक्यात आले होते. अशा परिस्थितीत डॉ.चांडक यांचा या बालगृहाशी योगायोगाने संबंध आला आणि बालकांच्या आयुष्यात बदल घडण्यास सुरूवात झाली.

याविषयी बोलताना डॉ.पवन चांडक म्हणाले की, बीएचएमएस अभ्यासक्रमातील संशोधनाचा भाग म्हणून ‘होमिओपॅथिक औषधींचा एड्स बाधितांवरील परिणाम’ अभ्यासताना बालगृहातील समस्या आमच्या ग्रुपने जाणून घेतल्या. अन्न, वस्त्र आणि निवारा या मूलभूत गरजांबरोबरच आरोग्याची कुठलीही सुविधा तेथे उपलब्ध नव्हती. या मुलांच्या औषधोपचारासाठी शासकीय रूग्णालयांत एआरटी सेंटर सुरू आहेत. पण तेवढयाने भागणार नाही ही बाब लक्षात घेऊन आम्ही बालकांना निरनिराळया प्रकारची मदत करायला सुरूवात केली. सण-उत्सवाच्या माध्यमातून या मुलांना समाजासोबत मिसळण्याची संधी उपलब्ध करून दिली. होमिओपॅथिक अकादमीने वॉटर फिल्टर, बेड, पांघरूण, मच्छरदाणी, शैक्षणिक साहित्य, कपडे, गणवेश आणि दैनंदिन वापराच्या वस्तू पुरविल्या. 

बालगृह ते शाळा आणि कधी दवाखाना असेच या बालकांचे जीवन होते. योग साधना केंद्राचे डॉ.दीपक महिन्द्रकर यांनी त्यांना योग शिबीर व सहलीसाठी कधी उद्यानात तर कधी त्रिधारा-नवागड येथे नेले. डॉ.पवन चांडक यांची बालगृहातील मुला-मुलींशी जवळीकता वाढल्यानंतर संस्थाचालकाचे अनेक गैरव्यवहारही समोर येऊ लागले. बालकांच्या नावाने येणारे अनुदान लाटण्याबरोबरच बोगस कर्मचारी दाखवून शासनाची फसवणूक होत असल्याचा गंभीर प्रकारही उघकीस आला.
दरम्यान, डॉ.चांडक यांनी माहितीचा अधिकार वापरून बालकांच्या पिळवणुकीविरूध्द आवाज उठवला तसेच त्यांना अन्य ठिकाणी स्थलांतरीत करावे, अशी विनंती बालकल्याण समितीकडे केली. समितीचे डॉ.इंद्र ओस्तवाल, डॉ.उत्तमराव वानखेडे यांच्या प्रयत्नांमुळे अखेर 14 बालकांना लातूर-हासेगाव येथील रवि बापटले यांच्या सेवालय संस्थेत स्थलांतरीत करण्यात आले. तेव्हापासून डॉ.पवन चांडक व त्यांचे सहकारी दर महिन्याला नियमितपणे सेवालय संस्थेला भेट देतात. आपली पालकत्वाची जबाबदारी आत्मियतेने पार पाडत आहेत.

बाळासाहेब काळे