गाडगेबाबांचे वारसदार

रत्नागिरी बसस्थानक. एक जोडपं आणि त्यांच्याबरोबरचे काही जण झाडलोट करू लागले. त्यानंतर त्यांनी संपूर्ण स्थानक धुतलं. त्यांच्याबरोबर एक चिमुरडी. प्रवाशांमध्ये कुतूहल निर्माण झालं. मग त्या दोघांनी सार्वजनिक स्वछतेचं महत्त्व सर्वांना सांगितलं.

तुळजापूरचे पंकज आणि स्नेहल शहाणे. नुसता उपदेश न देता स्वतः झाडू हाती घेणारे, कोणतंही काम करण्यात कमीपणा न मानणारे गाडगेबाबा त्यांचे आदर्श. 
दोन वर्षं झाली, लोकसेवा फाउंडेशनतर्फे त्यांनी राज्यातल्या सार्वजनिक ठिकाणांच्या स्वच्छतेचं काम हाती घेतलं. आतापर्यंत 50-60 गावांमधली रुग्णालयं, बसस्थानकं, किनारे आणि इतर सार्वजनिक ठिकाणं त्यांनी स्वच्छ केली आहेत. वर्षातले चार महिने ते यासाठी घराबाहेरच असतात. शाळा नसते, तेव्हा चार वर्षांची प्रांजलही त्यांच्यासोबतच असते. या कामासाठी स्वतःची सर्व संपत्ती विकून त्यांनी एफडी केली आहे. शहाणे इस्टेट एजंट. सध्या सामाजिक कामासाठी व्यवसाय बाजूला ठेवल्याचं ते सांगतात. संपूर्ण कुटुंबाचा त्यांच्या मोहिमेला पाठिंबा आहे. विशेष म्हणजे मोहिमेदरम्यान राहण्याचा, खाण्यापिण्याचा खर्च ते स्वतःचा स्वतः करतात. आपल्या आजूबाजूचा परिसर स्वच्छ ठेवणं, हे आपलं कर्तव्य आहे, याची आपल्या प्रत्येकाला जाणीव झाली पाहिजे असे स्नेहल आणि पंकज सांगतात.
रत्नागिरी बसस्थानकात हा उपक्रम राबवल्याबद्दल विभाग नियंत्रक अनिल मेहत्तर यांनी एसटी तर्फे त्यांचे आभार मानले.
-जान्हवी पाटील.

एका, नव्हे दोन लग्नांची गोष्ट

''लग्न म्हटलं की अजूनही खर्च मुलीकडच्यांनाच जास्त पडतो. यामुळे मुलींचे आईवडील कर्जबाजारी होतात. कोणतीही अपेक्षा न ठेवता, एका अनोळखी मुलासाठी, त्याच्या कुटुंबासाठी आपलं घर सोडून मुलगी दुसऱ्या घरी येते. याची जाणीव ठेवायची सोडून तिच्या घरच्यांना खर्चात का बरं पाडायचं? असा प्रश्न आम्हाला पडायचा.'' रत्नागिरीतले विद्यानंद आणि अनमोल कोत्रे हे दोघे चुलत भाऊ बोलत होते. नुकतंच विद्यानंदचं मयुरी मांडवकरशी तर अनमोलचं सुप्रिया गुडेकरशी लग्न झालं. हे दोन विवाह आगळेवेगळे ठरले. 

धर्मादाय आयुक्त कार्यालयानं पटवर्धन प्रशाळेत आयोजित केलेला सामुदायिक विवाह सोहळा. एकूण 10 जोडपी. त्यापैकी 8 जोडप्यांनी धार्मिक विधिवत विवाह केला तर 2 जोडप्यांनी हे सगळे विधी, परंपरा आणि रूढी बाजूला ठेवले. केवळ हार आणि मंगळसूत्र घातलं. आपण मनानं एकमेकांना स्वीकारल्यानं विधींची गरज नाही, असं सांगत लग्न केलं.
"कुंडलीतल्या आकड्यांची जुळवाजुळव नव्हे. दोन मनांचं सुंदर मिलन, दोन मनांचा समजुतदारपणा, एकमेकांवरचा विश्वास म्हणजे लग्न. कर्तव्यबंधन नव्हे, तर दोन मनांचं अतूट बंधन. मंगलाष्टकातील सावधानता नव्हे, तर चुका पोटात घालणं, म्हणजे लग्न. दोन जीवांचं हे मिलन आई-वडील आणि समाजाच्या साक्षीनं शेवटपर्यंत निभावणं.'' लग्नाबद्दलचे आपले विचार विद्यानंद आणि अनमोल यांनी यावेळी मांडले. धर्मादाय आयुक्तांसह उपस्थितांनीही टाळ्यांच्या कडकडात नवदांपत्यांचं कौतुक केलं. या विवाहाचा आदर्श इतर तरुणांनीही घेण्याचं आवाहन धर्मादाय आयुक्त शिवकुमार डिगे यांनी केलं.
कोत्रे बंधू कोतवडे इथले. आर्थिक परिस्थिती बेताचीच. महिनाभरापूर्वी त्यांनी रजिस्टर पद्धतीनं लग्न करण्याचा निर्णय घेतला. याच सुमाराला सामाजिक कार्यकर्ते सत्यवान कोत्रे आणि श्रद्धा कळंबटे यांनी त्यांना सामुदायिक विवाह सोहळ्यात लग्न करण्याचं सुचवलं. विद्यानंद आणि अनमोल यांनी सर्व नातेवाईक, गावपंचायतीसमोर आपले विचार मांडले. त्यांच्या आधुनिक विचारांचा सर्वानी खुलेपणानं स्वीकारही केला.
प्रत्येक तरुणानं असा विचार केला तर हुंडाबळीसारखे प्रकार घडणारच नाहीत असं नववधू मयुरी आणि सुप्रियाला वाटतं. 

विज्ञानाला रंजक बनविताना

गेली 13 वर्षे अध्यापन करीत असताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली ती म्हणजे शाळांमध्ये असणारी विज्ञान प्रयोगशाळांची वानवा. खरंतर विज्ञान निसर्गातल्या अनेक चमत्कारांमागची कारणमीमांसा सांगणारा रंजक विषय आहे. डोक्याला चालना देणारा, नव्याने विचार करायला शिकविणारा विषय आहे. पण बहुतेक शाळांमधे हा विषय केवळ कथन पद्धतीने शिकविला जातो. केवळ पाठ्यपुस्तक वाचून दाखवून हा विषय मुलांमधे रुची निर्माण करू शकत नाही. विज्ञान हा अनुभवण्याचा विषय आहे. विज्ञानातील संकल्पना प्रत्यक्ष कृती आणि प्रयोगातून सिद्ध करायला मिळाल्या, तर ते ज्ञान मुलांच्या मनावर कायमस्वरुपी बिंबविले जाईल असं मला सारखं वाटायचं.
नंतर मला सप्टेंबर 2014 मध्ये रत्नागिरी जिल्ह्यातील लांजा नं.5 शाळेत विज्ञान अध्यापनाची संधी मिळाली. आता नेमकं काय करायचं हे माझ्या डोक्यात पक्कं झालं होतं. माझ्याकडे सहावी- सातवीच्या वर्गाच्या अध्यापनाची जबाबदारी होती. सुरुवातीला मी या वर्गांच्या पाठ्यपुस्तकातील प्रयोगांची यादी केली. मुलांना पाठ नीट समजावा म्हणून कोणकोणते प्रयोग करणे आवश्यक आहे, त्याची नोंद केली. आमच्या शाळेत प्रयोगशाळा नाही, पण शाळेत सुविधा नाही म्हणून विद्यार्थी या प्रयोगांपासून वंचित राहावेत, हे मला पटत नव्हतं. मी स्वखर्चाने प्रयोगांसाठीचं आवश्यक साहित्य म्हणजे चंचुपात्रे, बर्नर, वेगवेगळी आम्ले, लिटमस पेपर, नवसागर, मोरचूद असे सुमारे आठ हजार रुपयांचं साहित्य खरेदी केलं.
            आत्तापर्यंत फक्त पुस्तकात पाहिलेलं साहित्य आपल्या वर्गात आलेलं पाहून विद्यार्थी खुश झाले. आवश्यक ती काळजी घेऊन माझ्या मार्गदर्शनाखाली मुलांना प्रत्यक्ष प्रयोग करता येणार होते. विद्यार्थी आता अतिशय उत्सुकतेने विज्ञानाच्या तासिकेची वाट पाहू लागले. या आधी केवळ पुस्तकातच पाहिलेली उपकरणे त्यांना प्रत्यक्ष हाताळायला मिळू लागली. प्रयोगातून विज्ञान शिक्षण सुरु झाल्याने विज्ञानातील तत्वे, नियम त्यांना कृतीद्वारे पडताळून पाहता येऊ लागले.
उदा. संप्लवनासारखी विज्ञानाची संकल्पना मुलांनी स्वत: प्रयोगाद्वारे पडताळून पाहिली. खरेतर स्थायूंना उष्णता दिली की त्यांचे रूपांतर द्रवात होते आणि द्रवाला उष्णता दिली की त्याचे रुपांतर वायूत होते. बहुतांश पदार्थांना उष्णता दिल्यास आपल्याला हे अवस्थांतर पाहता येते. मात्र काही पदार्थांना उष्णता दिल्यास त्यांचे द्रवात रूपांतर न होता, थेट वायूतच रूपांतर होते, त्यालाच ‘संप्लवन’ असं म्हणतात, हे आमच्या विद्यार्थ्यांनी सप्रयोग सिद्ध केलं. नवसागराला उष्णता दिली आणि त्यावर बाष्पमोजणी पात्र धरलं, थोड्याच वेळात तिथं नवसागराची वाफ जमा झालेली दिसली. संप्लवनाचा नियम लागू होणारे इतर पदार्थ विद्यार्थ्यांना शोधायला सांगितले, तर कापूर आणि डांबराच्या गोळ्या अशी योग्य उत्तरे विद्यार्थ्यांनी विचारपूर्वक दिली.
असेच अनेक प्रयोग मुलं करून पाहतात. त्यातून चुंबकाचे गुणधर्म, आम्ल- आम्लारी पदार्थात रंग बदलणारा लिटमस पेपर पाहताना मुलांना मजा येते. आम्ल- आम्लारीचे गुणधर्म शिकविताना त्या प्रयोगांसाठी रासानिक आम्लांसोबत मी दही, लिंबाचा रस, चिंचेचा रस असे नैसर्गिक पदार्थ वापरण्यास विद्यार्थ्यांना प्रवृत्त केलं. त्यामुळे फक्त पाठ्यपुस्तकात लिहिलं आहे, तेवढंच न वाचता त्यापलीकडे जात आपण स्वत: अनेक नवे प्रयोग करू शकतो यावर विद्यार्थ्यांचा विश्वास बसला आणि प्रत्यक्ष अनुभवांमुळे पाठांतराची गरजच भासेना.याखेरीज कदम मॅडम यांनी विज्ञानाची रांगोळी आणि भित्तीपत्रकाचाही उपक्रम घेतलेला आहे.
- वैशाली कदम.

व्यसनींची शाळा, व्यसनमुक्तीसाठी

हो. चक्क व्यसनींनीच व्यसनमुक्तीसाठी शाळा सुरू केली आहे. तुम्ही बरोबर वाचलंय.
'एए' अर्थात अल्कोहॉलिक अॅनाॅनिमसची ही शाळा रत्नागिरीतल्या देसाई हायस्कूलमध्ये, दर बुधवारी आणि रविवारी संध्याकाळी 7 वाजता भरते.
दारूच्या व्यसनामुळे कुटुंबं उद्ध्वस्त होतात. काही लोक मजा म्हणून,काही ताण,दुःख हलकं व्हावं म्हणून, तर काही सो कॉल्ड स्टेट्स म्हणून. कारणं काहीही असोत. पण एकदा हे व्यसन लागलं, की सुटणं अवघड. एकदा का दारूडय़ा म्हणून बदनामी झाली, की त्यातून बाहेर पडणं मुश्किल. दारूव्यसन सुटावं यासाठी जगभरात विविध ठिकाणी अल्कोहॉलिक्स अॅनाॅनिमसचे गट कार्यरत आहेत. रत्नागिरीतील काही सुशिक्षित आणि चांगली नोकरी असणाऱ्या व्यक्ती काही वर्षांपूर्वी दारूच्या आहारी गेल्या होत्या. व्यसनामुळे या काळात अवहेलना झाली. वाईट अनुभव आले. कुटुंब उद्ध्वस्त होत असल्याचं लक्षात आलं आणि यावर मात करण्याची इच्छाही प्रबळ झाली. इतर कोणी करण्यापेक्षा आपण व्यसनी लोकांनीच पुढाकार घेऊन सगळय़ा दारूडय़ा लोकांनाही या व्यसनातून मुक्त केलं पाहिजे हा निर्णय त्यांनी घेतला. आणि दारू पिण्यासाठी नाही, तर ती सोडवण्यासाठी हे सगळे एका आवाहनाव्दारे 12 वर्षापूर्वी एकत्र आले आणि त्यांनी व्यसनींची व्यसनमुक्तीसाठी शाळा’ हा उपक्रम सुरू केला. सुमारे 50 ते 60 जण एकत्र जमतात.
व्यसनाच्या आहारी गेलेले लोक या शाळेत मनसोक्त गप्पा मारतात. मनापासून व्यक्त होतात. दारूचं व्यसन कसं लागलं ते सांगतात. समोरचे सर्व लोक आपल्यासारखेच आहेत, ही भावना त्यांच्यामध्ये असल्याने बोलताना भीती किंवा लाज वाटत नाही . कुचंबणा, मन मोकळं न करता येणं हे दारूच्या आहारी जाण्याचं एक कारण असतं. इथे लोक मन मोकळं करतात. खूप चांगलं मार्गदर्शन, हेच लोक एकमेकांना करतात. यातील सुमारे निम्मे लोक आता व्यसनमुक्त झाले असून आपल्या नोकरी-व्यवसायात स्थिरावले आहे्त. विशेष म्हणजे, या शाळेची कोणतीही फी वगैरे नाही. काही किरकोळ पैसे प्रत्येकाच्या परिस्थितीनुसार गोळा केले जातात आणि त्यातून एकमेकांचे वाढदिवस, चहापान केलं जातं.
या उपक्रमातून सुधारण्याची दिशा त्यांना मिळत आहे. ज्यांना खरोखरच व्यसनमुक्त व्हायचं आहे, असेच लोक या शाळेकडे वळतात. ज्या व्यक्ती व्यसनमुक्त झाल्या आहेत, त्याही इथे गप्पा मारण्यासाठी येतात. आपण या शाळेतून कसे व्यसनमुक्त झालो, याची कथा नवीन दाखल झालेल्या व्यक्तीला ऐकवतात. एका वेगळय़ाच जगात, हे लोक अगदी मनापासून काही तास जगतात. इथे नाही कोणी टोमणे मारत, नाही फुकटचे सल्ले देत. सुधारण्याची इच्छाशक्ती ठेवा आणि मन मोकळं करा, असं सांगतानाचा दारू सोडण्यासाठी काय काय करता येईल यावर विचारविनिमय केला जातो.
दारू पिणाऱ्यांनी इतरांना दोष न देता आधी स्वतःची मानसिकता सुधारली पाहिजे. टेन्शन बाहेर ठेवून शाळेत या, सुधारायची इच्छा असेल तर माणूस सुधारतोच. स्वतःतील दोष कमी करून व्यसनमुक्त व्हा, असं आवाहन ‘एए’ ग्रुपने केलं आहे.

- जान्हवी पाटील.

विद्यार्थी रमले आहेत पुस्तकांत!!

'वाचेल तो वाचेल’ या सूत्रावर विश्वास ठेवणारे आपण. पण सध्या कुमार वयात असलेले किती विद्यार्थी पुस्तकं वाचतात? ज्यांच्या घरात सुशिक्षित, वाचनाचा छंद जोपासणारे आणि पुस्तके विकत घेऊ शकणारे पालक आहेत, असेच विद्यार्थी वाचनवेडाकडे वळतात. बाकीच्यांना मोहवून टाकण्यासाठी टीव्ही, इंटरनेट, मोबाईल आणि गेम्स यांचे मायाजाल आहेच. 
म्हणूनच मुलांना वाचनाच्या मोहमयी दुनियेत रमविण्यासाठी मी शाळेतील वाचनालयाचा वापर करून घ्यायचे ठरविले. वाचनालयातील पुस्तकांचे वयोगटानुसार वर्गीकरण केले, लहान मुलांसाठी परीकथा, बडबडगीते, भरपूर चित्रे असलेली पुस्तके, कोडी, बोधकथा अशी पुस्तके तर जरा मोठ्या वयोगटासाठी देशभक्त, समाजसेवक, शास्त्रज्ञ, लेखक अशा थोर व्यक्तींची आत्मचरित्रे, चरित्रे, पर्यावरण, अंतराळ, वैज्ञानिक कथासंग्रह, गाजलेल्या कथा- कादंबऱ्या, कवितासंग्रह अशा पुस्तकांचा संच वेगळा काढला.

शिवाय वाचनालयात मुलांना वाचत बसता येईल अशी आसनव्यवस्था, पुरेशा प्रकाश येईल याचीही सोय केली. दर दिवशी दोन वर्ग वाचनालयात जाऊन एक तास वाचन करतील असं वेळापत्रक आखून दिलं. दोन्ही वर्गांच्या वेळाही वेगवेगळ्या ठेवल्या. मी वर्गशिक्षिका असलेल्या वर्गाला जेव्हा प्रथमच वाचन तासिकेसाठी वाचनालयात नेलं, तेव्हा पुस्तकांची उघडी कपाटे आणि टेबलवर काढून ठेवलेली पुस्तकं पाहून मुलं खुशच झाली. पुढचा एक तास कपाटातील कोणतंही पुस्तक स्वत:च्या हाताने घ्यायची त्यांना मुभा आहे, हे कळल्यावर ती थेट टेबल आणि कपाटाकडे पळाली.

एवढ्या वेगवेगळ्या विषयावरची पुस्तकं त्यांना प्रथमच हाताळायला मिळत होती. माझ्या शाळेत येणारी बहुतांश मुलं ही शेतकरी, शेतमजूर आणि कामगार कुटुंबातील आहेत. त्यांच्या घरी म्हणावं तसं शैक्षणिक वातावरण नाही, त्यामुळे घरात पुस्तकं असण्याचा तर प्रश्नच उद्भवत नाही. पाठ्यपुस्तकं वाचण्याचा कंटाळा करणारीही मुलं या अवांतर वाचनाच्या पुस्तकात मात्र अगदी सुरुवातीपासून रमून गेली. जादूच्या- पऱ्यांच्या जगात आणि हेलन केलर, नसीमा हुरजूक यांच्यासारख्या शारीरिक समस्यांवर मात करीत कर्तृत्त्वाची शिखरं गाठणाऱ्यांची चरित्रे वाचताना मुलांचे डोळे विस्फारत होते. मुलांना हा वाचनाचा तास फारच आवडू लागल्याने आता मुलं पुस्तकं वाचण्यासाठी घरी नेतात आणि त्याच्या नोंदीही तेच ठेवतात.
या सगळ्याचे फार सकारात्मक परिणाम पाहायला मिळाले. अभ्यासात फारशी गती नसणाऱ्या वैष्णवीने उल्कापातामुळे तयार झालेल्या बुलडाणा जिल्ह्यातील लोणार सरोवराचे फोटो आणि माहिती आणली होती. ती माहिती मी वैष्णवीलाच वाचायला लावली. लोणार हे खाऱ्या पाण्याचे सरोवर असून हजारो वर्षांपूर्वी झालेल्या उल्केच्या आघाताने बेसॉल्ट खडकात तयार झालेले सरोवर आहे. यात अनेक अनोख्या दुर्मिळ वनस्पती तसेच परिसरात वेगळे प्राणी- पक्षी आढळत असल्याने देशोदेशीचे अभ्यासक इथे भेट देतात, हे ऐकून वैष्णवीसाठी वर्गाने टाळ्या वाजविल्या. आमच्या वाचन तासिकेच्या उपक्रमामुळे मुलं दररोजचे वर्तमानपत्रसुद्धा रस घेऊन डोळसपणे वाचू लागली आहेत.
वाचनामुळे त्यांचा शब्दसंग्रह वाढतोय, त्यांना स्वत:ची लेखनशैली सापडू लागली आहे, आता निबंध लिहिण्यासाठी आमच्या विद्यार्थ्यांना कुठल्याच गाईडची गरज पडत नाही, त्यांची कल्पनाशक्ती आता बहरू लागली आहे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे विद्यार्थी चौकस बनत चालले आहेत, हेच मला वाचन तासिकेचे सर्वात मोठे यश वाटते.
रत्नागिरी जिल्हा परिषद शाळेतील या वाचनवेडाच्या प्रयोगाबद्दल आमखी जाणून घेण्यासाठी क्लिक करा: http://samata.shiksha/…/students-discover-the-joy-of-readi…/

मातेसह सासुलाही अमरत्व देणारी डॉक्टर

रत्नागिरीचं जिल्हा शासकीय रुग्णालय. मृत्युपश्चात नेत्रदानाचं महत्त्व आत्ता कुठं लोकांना थोडफार कळू लागलं आहे. अवयवदानाबद्दल केवळ जनजागृतीपर्यंतच न थांबता दुःख बाजूला सारून इथल्या नेत्रचिकित्सक डॉ. सोनाली पाथरे यांनी आदर्श घालून दिला आहे. नुकतंच त्यांच्या सासूबाईंचं निधन झालं. आणि त्याआधी काही काळ आईचं.
डॉ.सोनाली नेत्रदानाविषयी जनजागृती करतात. सोनाली यांच्या आईचं साधना भगाडे यांचं निधन झालं आणि आपल्या कुटुंबापासून अवयवदानाच्या अंमलबजावणीची सुरुवात करायला हवी. हे जाणून त्यांनीच स्वतः आईच्या डोळ्यांवर शस्त्रक्रिया करून डोळे काढले. त्यानंतर काही काळाने त्यांच्या सासूबाईंचं निधन झालं. यावेळी पती पराग पाथरे यांना मानसिक आधार देतानाच सासू अंजली पाथरे यांच्या डोळ्यावर शस्त्रक्रिया करून त्यांचे डोळे कोल्हापूर लॅबला पाठवून दिले. आई आणि सासू दोघींनीही केलेली नेत्रदानाची इच्छा सोनालीने पूर्ण केली. आणि 2 दोन गरजू अंध व्यक्तींच्या जीवनात प्रकाशकिरण पोचला.खरं तर, जवळच्या व्यक्तीच्या मूत्यूसमयी माणूस गळून जातो. तरीही, आपल्या सासूबाई आणि आईची नेत्रदानाची इच्छा पूर्ण करताना, स्वतःच शस्त्रक्रिया करणाऱ्या सोनाली यांचं कौतुक करावं तितकं कमीच. एकीकडे जवळच्या व्यक्तीला कायमचं गमावल्याचं दुःख तर दुसरीकडे डॉक्टर म्हणून कर्तव्य बजावत त्यांनी दोन अंधांना दृष्टी मिळवून दिली.

डॉ. सोनाली म्हणतात, “आई आणि सासूबाई दोघीही, आज डोळ्यांच्या रूपात समाजात वावरत आहेत. यापेक्षा मोठी आनंदाची दुसरी बाब नाही. जर दोघींनीही नेत्रदानाचा संकल्प केला नसता, तर या आनंदाचा अनुभव मिळाला नसता. आपल्या मायेची माणसं आपल्या भोवतीच वावरत असल्याचा भास होतो.” यासाठी पती डॉ.पराग पाथरे यांची खंबीर साथ मिळाल्याचं सोनाली सांगतात. 
- जान्हवी पाटील.

मनीषा रहाटे, पेट्रोलपंप चालक, खेड, रत्नागिरी

‘ती’च्या उमेदकथा – नवरात्रोत्सव विशेष 
‘तुमच्या पेट्रोल, डिझेलमध्ये बिघाड आहे, तुम्ही पंप बंद करा, नाहीतर आमच्यासारखे वाईट कोणी नाही’ अशा धमक्या वारंवार आल्या. एक महिला काय पेट्रोलपंप चालवणार म्हणून अनेकांनी खिजवले. काहींनी तर त्यांच्यावर हल्ला करण्याचा प्रयत्न केला. मात्र हा हल्ला या महिलेने एकटीने परतून लावला. ती डगमगली नाही, या सगळ्याविरुद्ध ठाम उभी राहिली. आणि तीन वर्षातच तिने या क्षेत्रात जम बसविला. आज रत्नागिरी जिल्हय़ातीलच नाही तर महाराष्ट्रातील पहिली महिला पेट्रोलपंप चालक म्हणूनही तिला मान मिळाला. ती धाडसी महिला म्हणजे रत्नागिरीतील खेडमधील बोरज पेट्रोलपंप मालक मनिषा रहाटे.

विशेष म्हणजे मनीषाचा पेट्रोलपंप 24 तास सुरू असतो आणि पंपावरील कर्मचारीही महिलाच आहेत. केरळ राज्यातल्या महिलांच्या पुढाकारानंतर महाराष्ट्रातल्या रत्नागिरी जिल्हय़ातील या महिलेने हे धाडस केले. सध्या महिलांच्या नावाने अनेक पेट्रोलपंप विविध जिल्हय़ात काढण्यात आले आहेत. प्रत्यक्षात मात्र त्यांचे पुरूष कुटुंबीय हा व्यवसाय सांभाळतात. कर्मचारीही पुरूषच असतात. स्वतःच्या नावाने जेव्हा आपण काम घेतो तेव्हा स्वतःच ते सांभाळायला हवं, असंही मनिषाने आवर्जून सांगितलं. 
रत्नागिरी जिल्हय़ातील खेड तालुक्यामधील बोरज हायवेवर मनिषा रहाटे यांनी 2015 मध्ये पेट्रोलपंप सुरू केला. महिलांसाठी असलेल्या कोटय़ातून मनिषा रहाटे यांना हे काम मिळालं. लहानपणापासून काहीतरी वेगळं करण्याची इच्छा असलेल्या मनिषाने आपल्या कुटुंबाच्या पाठिंब्याच्या जोरावर पेट्रोलपंप सुरु केला. पेट्रोलपंप सुरू करायचा मनात आलं तेव्हाच महिलांना काम करायची संधी द्यायचं ठरवल्याचं, मनीषा सांगतात. 

सिव्हील इंजिनियर म्हणून पंतप्रधान ग्रामसडक योजना कार्यालयात त्यांनी रत्नागिरी व चिपळूण येथे दोन वर्षे काम केलं. स्वतःचा स्वतंत्र व्यवसाय असावा अशी महाविद्यालयीन जीवनापासून त्यांची इच्छा होती. त्यामुळे नोकरीत मन रमेना. त्याचवेळी त्यांनी पेट्रोलियम व्यवसायात उतरण्याचा धाडसी निर्णय घेतला.
पेट्रोलपंप सुरू केल्यानंतर अनेक वाईट अनुभवांना मनिषाला सामोरं जावं लागलं. आलेल्या प्रत्येक अडचणीला मनिषाने खंबीरपणे उत्तर दिलं. ‘श्री महालक्ष्मी’ या नावाने हा पेट्रोलपंप सुरू आहे. याठिकाणी चार मुली दिवसाभर काम करतात आणि रात्री पुरुष कर्मचारी काम करतात. 24 तास मनिषाचे या पेट्रोलपंपावर लक्ष असते. 

मनीषा म्हणतात, “हायवेवर पेट्रोलपंप असल्यामुळे दिवसभर शेकडो प्रकारची माणसं या ठिकाणांहून ये-जा करत असतात. कित्येकदा महिलांकडे विचित्र नजरेने पाहणारे असतात. मात्र माझ्या या मुलींकडे कोणी वाईट नजरेने पाहूच शकत नाही. या मुली म्हणजे दुर्गाअवतार आहेत. राक्षसी वृत्तीवर प्रतिहल्ला करायचा हे मीच त्यांना शिकवलं आहे. त्यामुळे माझ्या महिला कर्मचाऱ्यांना कोणाचाही त्रास नाही.”
- जान्हवी पाटील.

एका डॉक्टरच्या जिद्दीची गोष्ट

शासकीय रुग्णालय. एक व्यक्तीला कारमधून उतरवून व्हीलचेअरमध्ये बसवलं जातं. 

असेल एक पेशंट म्हणून कुणी दुर्लक्ष करतं. पण थोड्या वेळातच कळतं की ही व्यक्ती इथं डॉक्टर आहे. त्यांचं नाव आहे रवींद्र ढाकणे. एमबीबीएसच्या पहिल्या वर्षाला असतानाच चालता, धावता येत नाही हे लक्षात आलं. पुढच्या चार-पाच महिन्यातच मायोपॅथी आजाराचं निदान झालं. आणि हातापायांना अपंगत्व आलं. आजारावर कायमस्वरूपी उपचार नाहीत. शिवाय वय वाढत जाईल तसं आजार वाढत जाणार हेही कळलेलं.

ढाकणे सांगतात, “हातापायाचं काम थांबलं हे लक्षात आल्यानंतर मी पूर्णपणे शून्य झालो. आता पुढं काय? या विचाराने निराश झालो. मात्र पुढच्या काही तासांतच या आजारावर मात करायची, रडत बसायचं नाही असा निर्णय घेतला आणि जिद्दीनं एमबीबीएस पूर्ण केलं.”
प्रत्येकाच्या आयुष्यात कधी काय होईल हे सांगता येत नाही. आरोग्याची पूर्णपणे काळजी घेतली तरी एखादा मोठा आजार होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. 

डॉक्टर मूळचे लातूरचे. 

डॉक्टर व्हायचं हेच त्यांचं स्वप्न. नवी मुंबईतील तेरणा मेडिकल कॉलेजचे ते विद्यार्थी.
ढाकणे यांना पहिलं पोस्टिंग मिळालं रत्नागिरीत 2010 साली.

गेली सात वर्षे ते सकाळी 9 ते 2 या वेळेत शासकीय रुग्णालयात काम करत आहेत. रुग्णालयात डॉक्टरांची केबिन आहे पहिल्या मजल्यावर. शिपाई व्हिलचेअरमधून त्यांना अक्षरश: तिथवर उचलून नेतात. आणि डॉक्टरांचं काम सुरू होतं.
डॉक्टर म्हणतात, ‘‘या आजारात माझ्या कुटुंबियांनी आत्मविश्वास वाढविला. पत्नी सुनिताने खंबीर साथ दिली. आणि छोट्याशा सोहमने जगण्याची उमेद दिली. म्हणूनच ही लढाई मी हसतमुखाने लढतोय. वय वाढेल तसा हा आजार वाढत जाणार ही वस्तुस्थिती पत्नी सुनितालाही माहीत आहे. ती दररोज मला रूग्णालयात न्यायला आणि सोडायला येते, कुटुंबाची ही इच्छाशक्ती माझी ताकद आहे", असही ढाकणे यांनी सांगितलं. जोपर्यंत मी व्यवस्थित आहे, तोपर्यंत रूग्णांना सेवा देत राहणार असंही ते म्हणतात.

एकीकडे शासकीय रूग्णालयात वैद्यकीय अधिकाऱ्यांची कमतरता असल्याच्या बातम्या आपण वाचतो. आणि इथं तर स्वतः आजारी असताना रुग्णांची गैरसोय होवू नये यासाठी धडपडणारा डॉक्टर आहे.

- जान्हवी पाटील, रत्नागिरी 

...तरीही ती जिद्दीने संसार सावरतेय!

दररोज वेळेवर घरी येणारा नवरा अजून आला नव्हता. काळजीनं ती सारखी त्याला फोन लावत होती. आणि काही वेळातच पोलीस स्टेशनवरून फोन आला. ‘ताबडतोब शासकीय रूग्णालयात या.’ निरोप मिळाला. अन् तिच्या पायाखालची जमीन सरकली. रक्ताच्या थारोळ्यात पडलेल्या पतीला पाहून ती खचून गेली. क्षणभरच. दुसऱ्याच मिनिटाला तिने स्वत:ला सावरलं. आणि सुरु झाला खडतर प्रवास. तो आजही सुरूच आहे. रत्नागिरीतील सुलतानबी खाँजा शेख हिची ही गोष्ट. 
कामावरून परतताना खाँजा शेख यांना अपघात झाला. पायावरून चारचाकी अवजड वाहन गेलं. केस गुंतागुंतीची असल्याचं डॉक्टरांचं म्हणणं. तिचा मात्र ठाम विश्वास की, माझा नवरा काही करून बरा होणारच! म्हणूनच पुढच्या उपचारासाठी तिने कोल्हापूर सीपीआर गाठलं. इथली परिस्थिती अजूनच कठीण. हजारो रूग्ण. डॉक्टरांचं या नव्या पेशंटकडे लक्ष जाणं शक्यच नव्हतं. चार भिंतीच्या बाहेरचं जग माहित नसलेली सुलतानबी या अपघातानंतर खूप काही शिकली. बरेवाईट अनुभव घेतले. दोन्ही मुलांना माहेरी ठेवून ती महिनाभर सीपीआर या सरकारी रूग्णालयात राहिली.
खाँजा शेख यांच्या उजव्या पायाचं या अपघातात नुकसान झालं. पायामधील चरबी बाहेर आली. नसा दाबल्या गेल्या. गेल्या सात महिन्यापासून त्यावर उपचार सुरू आहे. उपचाराकरिता निधी सहाय्य मिळावं म्हणून तिने मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता निधी, राजीव गांधी जीवनदायी योजनेसाठी अर्ज केला. हा अपघातप्रकार योजनेत बसत नाही म्हणून अर्ज नामंजूर झाला. सीपीआरनेही तज्ञ नसल्याचे सांगून उपचार टाळला. कोल्हापूरमधल्या खाजगी रूग्णालयात 5 ते 6 लाख रूपये प्लास्टीक सर्जरीसह इतर दोन शस्त्रकियेसाठी मागण्यात आले.
खाँजा शेख बांधकामावर मजूर. 200 स्वेअर फुटाच्या छोट्या खोलीत राहणाऱ्या या जोडप्याकडे जमापुंजी काहीच नव्हती. असं असूनही पतीवर उपचार व्हायलाच हवा, या ध्यासाने तिने कोल्हापूर नॉर्थ स्टार रूग्णालय गाठलं. डॉक्टरांना फी उशीरा भरेन, अशी विनवणी केली. नातेवाईकांच्या हातापाया पडून 50 हजार जमवले. शेवटी मंगळसूत्र गहाण ठेवलं. तरीही गरजेइतकी रक्कम जमली नव्हती. कोल्हापुरातील काही व्यक्तींनी 30 हजारांची मदत केली. खर्च आला तो 1 लाख 80 हजार. मात्र नातेवाईकांकडून घेतलेले कर्ज, मुलांचा शैक्षणिक खर्च शिवाय खाँजा शेख यांना दर महिना तपासणीसाठी कोल्हापूर वारी. हे कर्ज फेडण्यासाठी सुलतानबी जेवणाचे डबे बनविते, शिवणकाम करते. इतकं सगळं सोसूनही सुलतानबी हरलेली नाही. आजही ती परिस्थितीशी लढते आहे आणि संसार सावरते आहे.
सुलतानबी शेख, रत्नागिरी 

- जान्हवी पाटील, रत्नागिरी

न्यायाधीशांचं अनोखं दान

 20 जूनची दुपार. रत्नागिरीच्या सत्र न्यायालयात, दोन विद्यार्थी आणि त्यांचे पालक यांना हजर राहायला सांगितलं होतं. खेड कुरवळ जावळीच्या न्यू इंग्लीश स्कूलमधला शुभम संजय लाड आणि राजापूर उत्कर्ष विद्यामंदिर, शिवणेखुर्दची मिनल हातणकर हे त्यांच्या आई-वडिलांसह तिथे हजर होते. सर्वसामान्यांना कोर्टात जायची भीती वाटते तशीच त्यांनाही वाटत होती. त्यांना बोलावण्याचं नेमकं कारण तरी काय होतं? ते त्यांना न्यायालयात गेल्यावरच कळलं.

रत्नागिरी जिल्हय़ातल्या 30 न्यायाधीशांच्या एका गटाने दोन गरीब, गुणवंत विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाची जबाबदारी स्वीकारायचं ठरवल्यानंतर आयोजलेला तो कार्यक्रम होता.
शुभम लाडने अपंगत्वावर मात करत 10 वीत 76 % गुण मिळवले. शुभमला स्वतःच्या पायावर उभं राहता येत नाही. एका डोळय़ाने दिसत नाही. अस्थिव्यंगही आहे. त्याही स्थितीत त्याने परीक्षा दिली. पालकांनी त्याच्या उपचाराकरिता दिवस-रात्र एक करूनही शुभम बरा झालेला नाही. राजारापूरमधील मिनल शंकर हातणकरने अतिशय गरीब परिस्थितीचा सामना करत दहावीत 84.20 % मिळवले.
या दोघांच्या यशाची गाथा वाचून जिल्हा सत्र न्यायालयाचे प्रमुख न्यायाधीश शिवराम डिगे यांनी जिल्हय़ातील 30 न्यायाधीशांशी चर्चा करून या दोन्ही विद्यार्थ्यांना संपूर्ण मदत करण्याचा निर्णय घेतला. 20 जूनला शुभमला 40 हजार तर मीनलला 60 हजार रूपये सुरूवातीला शैक्षणिक खर्चासाठी दिले. तसंच दोघांच्याही संपूर्ण उच्च शिक्षणाचीही जबाबदारी न्यायाधीशांच्या या गटाने घेतल्याचं जाहीर केलं. शुभमच्या उपचारांची जबाबदारीही न्यायाधीशांनी स्वीकारली. लवकरच त्याला उपचाराकरिता पुण्यातील एका नामांकित हॉस्पीटलमध्ये नेण्यात येणार आहे. यावेळी जिल्हा न्यायाधीश 1 जे.पी.झपाटे, जिल्हा सत्र न्यायाधीश एम.व्ही.दीक्षित, एस.एस.गायकवाड, बी.डी. शेळके, जिल्हा न्यायाधीश के. ए. बागी आदी उपस्थित होते.
न्यायाधीशांना समाजाच्या अनेक उपक्रमांपासून लांब राहून कायद्याचं पालन करावं लागतं. कायद्याद्वारे न्यायालयात ते न्यायदान करतच असतात. मात्र त्यांनी सामाजिक बांधिलकीच्या भावनेतून विद्यार्थ्यांचं पालकत्व स्वीकारण्याची ही घटना अनोखी ठरते. या घटनेमुळे शुभम आणि मीनल यांच्या जीवनाला दिशा मिळणार आहे. भीतीच्या भावनेने न्यायालयात आलेल्या या मुलांच्या पालकांनी घरी परत जाताना न्यायाधीशांच्या माणुसकीला सलाम ठोकला.
 जान्हवी पाटील.

'नकोशी' झाली हवीहवीशी!

एकेकाळी महाराष्ट्रात मुलांची नावं दगडू, कचरु अशी ठेवायची प्रथा होती. असं नाव ठेवल्यानं मुलं जगतात, अशी त्यामागची अंधश्रद्धा. अगदी 2011 पर्यंत सातारा जिल्ह्यातही दोन मुलींपाठोपाठ तिसरीही मुलगीच जन्माला आली तर तिचं नाव 'नकुशी' ठेवण्याची प्रथा होती, त्यानंतर मुलगा होतो ही भीषण अंधश्रद्धा!! मात्र 2011 मध्ये सातारा जिल्हा प्रशासनाच्या मदतीने साताऱ्यातील 265 चिमुरड्यांचे हे अवमानकारक नाव बदलण्यात आले. एका चिमुरडीचे आयुष्यही काही महिन्यांपूर्वी असेच बदलले. तिच्यावरचा 'नकुसा'चा शिक्का पुसला गेला आणि तिला नवं नाव मिळालं- सोनल. ही सत्यकथा आहे रत्नागिरी जि.प. शाळा नाचणे क्रमांक 1 मध्ये शिकणाऱ्या सोनलची. मोलमजुरी करणाऱ्या आईबापांचे सोनल हे चौथे अपत्य. त्यात तिच्यापेक्षा मोठ्या असणाऱ्या दोन बहिणी लहानवयातच अकाली गेल्या. सलग चौथी मुलगी झाल्याने समाजापुढे झुकत पालकांनी नाव ठेवले- नकुसा.

खरंतर आपली सोनल समंजस आणि हुशार आहे. दुसरीत शिकणाऱ्या सोनलला 'नकुसा' या नावाचा अर्थही उमगणे शक्य नाही. पण तिचं नाव 'नकुसा' असणं हा तिच्यावरचा अन्याय तर आहेच, शिवाय यामुळे एक अतिशय चुकीचं उदाहरण समाजासमोर ठेवलं जातंय, याची जाणीव एका अधिकाऱ्याला झाली आणि मग तिचं नाव बदललं. ते अधिकारी आहेत- रत्नागिरी जिल्हा शिक्षण आणि सातत्यपूर्ण विकास संस्थेचे प्राचार्य- डॉ. आय.सी.शेख.
'एक दिवस शाळेसाठी' या उपक्रमातंर्गत डॉ. शेख नाचणेच्या शाळेत आले होते. छोट्या मुलांसोबत गप्पा मारण्यात रमून गेले असताना त्यांनी सोनलला तिचं नाव काय हा प्रश्न विचारला आणि उत्तर आलं- नकुसा! तिचं उत्तर ऐकून डॉ. शेख क्षणभर थबकले, पण त्यांनी मुलांशी आणखी थोड्या गप्पा मारल्या. मग मात्र त्यांनी शिक्षकांकडे या नावाविषयी चौकशी केली आणि 'नकुसा' या नावामागची कहाणी जाणून घेतली. तिच्या पालकांशी बोलून हे अन्यायकारक नाव बदलण्याचा सरांनी निर्णय घेतला. सोनलच्या पालकांना शाळेत बोलावण्यात आलं. शेख सरांनी त्यांची भेट घेतली. आपण अगदी आपल्या आईबापांनाही नकोसे झालेले आहोत, असे सुचवणारे हे 'नकुसा' नाव किती अन्यायकारक आहे, ते त्यांनी पालकांना समजावले. त्यापेक्षा तिचं चांगलं नाव ठेवलं तर ते नाव तिला भविष्यात आत्मविश्वास देईल आणि आईबापांच्या प्रेमाचीही जाणीव करुन देईल, हेही सांगितले.
आनंदाची गोष्ट म्हणजे तिच्या आईवडिलांनीही या प्रस्तावाला विरोध केला नाही. उलट समाजाच्या दबावाला बळी पडत, लेकराच्या मनाचा विचार न करता चुकीचं नाव ठेवल्याचा पश्चाताप व्यक्त केला. आणि मग डॉ. शेख सरांच्या उपस्थितीत त्यांच्याच मांडीवर बसून 'नकुसा'चे नामकरण झालं - सोनल शिंदे. मित्र-मैत्रिणींच्या टाळ्यांनी आणि पालकांच्या हसऱ्या चेहऱ्यांनी प्रसंगाची शोभा वाढवली. या लेखाच्या लेखिका अश्विनी काणे यांनी रत्नागिरी जिल्हा प्रशासनाच्या मदतीने सरकारी गॅझेटमध्ये सोनल शिंदे हेच नाव कायदेशीररीत्या बदलून घेतले आहे.
सुजाण शिक्षक, जाणत्या शाळा : 'नकोशी' झाली हवीहवीशी!
लेखन- अश्विनी काणे, विषयतज्ज्ञ आणि साधनव्यक्ती, रत्नागिरी

दुर्मिळ रक्तदाता झाला जीवनदाता

मागच्याच महिन्यात आठ तारखेला रत्नागिरीच्या शासकीय रुग्णालयात अंजली हेळकर प्रसूतीसाठी दाखल झाली. चिरेखाणीवर काम करणाऱ्या अंजलीची हिमोग्लोबिन पातळी होती केवळ सहा. त्यामुळे प्रसूतीसाठी रक्त पुरवणे गरजेचे होतेच. लगेचच रक्तगटाची तपासणी केली गेली. आणि रिपोर्टमध्ये'ओ' पॉझिटिव्ह रक्तगटाची नोंद झाली. सगळ्यांनी सुटकेचा निःश्वास सोडला. पण खरी मेख पुढेच होती. 'ओ' गटाचे रक्त चढवण्यासाठी 'मॅच' करण्यात आले पण ते मॅच झालेच नाही. नेमका काय प्रकार झाला हे कळेना. मग पुन्हा एकदा लॅब टेक्निशियन आणि वैद्यकीय टीमच्या सल्ल्याने एक टेस्ट केली गेली. या टेस्टनंतर कळलं की हा 'बॉम्बे ब्लड ग्रुप' आहे. आता मात्र सगळे हादरले. कारण हा अत्यंत दुर्मिळ रक्तगट. 
जगभरात केवळ 30 हजार लोक या रक्तगटाचे आहेत. त्यातले भारतात केवळ 179. या रक्तगटाचा शोध मुंबईत लागल्यामुळे त्याला ‘बॉम्बे ब्लड' ग्रुप हे नाव मिळाले.
आता रत्नागिरीत हा रक्तगट कुठे आणि कधी मिळणार हा प्रश्न होता. मग सोशल मीडियावर या रक्तगटाची गरज असल्याचा मेसेज फिरवण्यात आला.
योगायोगाने सांगलीच्या विक्रम यादव या तरुणाच्या हाती हा मेसेज पडला. विक्रमचा स्वतःचाच
रक्तगट होता बॉम्बे ब्लड. मेसेज वाचताच विक्रमने चक्क दुचाकीवर रत्नागिरी गाठले. त्वरित रक्त मिळाल्याने आज अंजली आणि तिचे बाळ सुखरूप हाती लागले आहे. नंतर विक्रमचा जिल्हा शासकीय रूग्णालयामार्फत सत्कारदेखील करण्यात आला. रत्नागिरी जिल्हा शल्यचिकित्सक डॉ. बी. आर. आरसुळकर सांगतात, हिमोग्लोबीन कमी असल्याने अंजलीची परिस्थिती नाजूक होती. तिला रक्त दिलं गेल्याने तिच्यात लवकरच सुधारणा होईल. बॉम्बे ब्लड ग्रुप असल्याचे लवकर कळत नाही. सुरूवातीला तो ओ पॉझिटीव्ह म्हणून दाखवतो मात्र ओ पॉझिटीव्ह जेव्हा मॅच होत नाही तेव्हा तो बॉम्बे ब्लड ग्रुप आहे का, याची खात्री करावी लागते.
बहुतेकांना ओ, बी, ए पॉझिटीव्ह- निगेटीव्ह ब्लड ग्रुप माहिती असतात. पण यापलीकडे आणखी एक ब्लड ग्रुप असेल याची माहिती फारशी नसते. देशातील नाही तर संपूर्ण जगातील दुर्मिळ असा हा ‘बॉम्बे ब्लड ग्रुप'. या गटाचे रक्तदाते अत्यंत कमी असल्यामुळे हे रक्त उपलब्ध करणे ही मोठी समस्या आरोग्य यंत्रणेला भेडसावते.
आपला रक्तगट दुर्मिळ आहे हे विक्रमही जाणून आहे. स्वत:च्या दुचाकीमागे त्याने ठळक अक्षरात ‘बॉम्बे ब्लड ग्रुप मोफत सेवा' असे लिहूनच ठेवले आहे. सामाजिक बांधिलकीतून विक्रम करत असलेले कार्य अनेकांसाठी प्रेरणादायी आहे. विक्रम सांगतो, 'माझा ब्लड ग्रुप जगातील दुर्मिळ गट असल्याची कल्पना असल्यानेच मी मदतीसाठी आलो. रक्तदान केल्याने माझे रक्त कमी झाले नाही तर वाढले आहे. तसेच आता मला एका मातेचे, बाळाचे आशिर्वाद लाभले आहेत'.

- जान्हवी पाटील, रत्नागिरी

शेतकर्‍याने सांभाळलं मजुरांना, मजुरांनी सांभाळलं शेतीला

मिलिंद वैद्य, गाव: रीळ, तालुका, जिल्हा रत्नागिरी. या उच्च शिक्षित तरूण प्रयोगशील शेतकऱ्याने मजुरांची काळजी घेत, निसर्गाच्या लहरीपणावर मात करत, योग्य नियोजनाद्वारे सगुणा पद्धतीने भाताचे विक्रमी उत्पादन घेतले आहे. या पद्धतीचा फायदा लक्षात घेऊन जिल्ह्यात यंदा आणखी १०१ शेतकरी हा प्रयोग करीत आहेत. या सर्वांचेही उत्पन्न वाढेल असा अंदाज आहे. या नव्या ‘सगुणा’ पद्धतीमुळे मशागतीवर होणारा ५० टक्के खर्च कमी होतो. खतांच्या खर्चात ५० टक्के बचत होते. पावसाने ओढ दिल्यास फारसा परिणाम होत नाही आणि कमी पाण्यावरही पीक चांगले येते,
मिलिंद वैद्य यांचा मुख्य व्यवसाय आंबा उत्पादन. ते वार्षिक सहा हजार पेट्या इतके आंब्याचे उत्पादन घेतात. त्यांच्याकडे ३० मजूर वर्षभर कामाला असतात. मजुरांना प्रशिक्षण, वर्षभर काम, चांगले वेतन, त्यांच्या व त्यांच्या कुटुंबियांच्या आरोग्याची काळजी, मजुरांच्या मुलाना चांगले शिक्षण, मजुरांच्या भविष्याची तरतूद आणि त्यांच्या सर्व गरजा पूर्ण करण्याच्या बांधिलकीमुळे त्यांच्याकडे वर्षभर मजूर उपलब्ध होतात. ते चांगले कामही करतात. हेच यशाचे गमक आहे, असे मिलिंद वैद्य सांगतात.
भात आणि आंबा उत्पादनासाठी गेल्या काही वर्षात कोकणातले तरुण शेतकरी वेगवेगळे प्रयोग करत आहेत. या प्रयोगांना स्थानिक शेतकरी चांगला प्रतिसाद देत आहेत. शेतकऱ्यांचे प्रयत्न आणि सरकारच्या विविध योजना यातून रत्नागिरी जिल्ह्यात दीड लाख हेक्टर क्षेत्रात आंबा आणि काजूची तर ३ लाख हेक्टर क्षेत्रात भाताची लागवड झाली आहे.
सध्या बागायती शेतीकडे कल वाढत आहे. निसर्गाचा लहरीपणा, मजुरांची उणीव आणि वाढता खर्च यामुळे भातशेतीचे क्षेत्र मात्र कमी होताना दिसतेय. मात्र या परिस्थितीवर मात करीत भाताची शेती फायद्यात कशी करावी ते मिलिंद वैद्य यांनी भाताची त्रिसूत्री लागवड करत हेक्टरी १९.२४ टन उत्पादन घेत दाखवून देले आहे.
भात आणि आंबा या पिकांसाठी कोकणाची विशेष ओळख आहे आणि निसर्गाच्या लहरीपणामुळे ही ओळख टिकवून ठेवण्याचे आव्हान आहे. पारंपारिक भात लागवडीसाठी रोप काढणे, नांगरणी, भाजावळ करणे, पुनर्लागवड,चिखलणी, फोड, बेर करावी लागते यासाठी मजूर मोठ्या प्रमाणावर आवश्यक असतात. यामुळे जंगलतोड होते. निसर्गावरही परिणाम होतो. याबरोबरच पारंपारिक शेतीमुळे उत्पादनखर्चही वाढतो. मिलिंद वैद्य यांनी केलेल्या सगुणा पद्धतीमध्ये या सगळ्या गोष्टी केल्या जात नाहीत तर गादी वाफे तयार करून लागवड केली जाते. दहा वर्षे नांगरट करावी लागत नसल्याने खर्च वाचतो, उत्पादनखर्च कमी येतो आणि दोन किवा तीन पिकेही प्रतिवर्षी घेता येतात. या पद्धतीमुळे जिल्ह्यातील पारंपारिक वायंगणी शेतीला चांगले दिवस येतील आणि वायंगणी शेती परत एकदा सुरु झाली की पाण्याचे चक्र सुरळीत सुरु होऊ शकेल, असे शेतकरी सांगतात. कारण वाढत्या पाणीटंचाईचे मूळ कारण हे चक्र मोडण्यात आहे. त्यामुळे हा प्रयोग रत्नागिरी जिल्ह्यासाठी मैलाचा दगड ठरेल, हे नक्कीच.

-निलेश डिंगणकर.