दुग्धव्यवसायाचा दुष्काळात आधार

अहमदनगर जिल्हा. शेवगाव तालुका. शेवगाव- बोधेगाव रस्ता. तिथलंं सुळेपिंपळगाव. पुरेसा पाऊस नसल्यानं सततची पाणीटंचाई. गावातलं देशमुख कुटुंब शेतकरी. परिस्थिती सर्वसाधारण. पाच वर्षांपूर्वी, कुटुंबातल्या राहुल यांनी ३७ एच एफ गायी आणून दुग्धव्यवसाय सुरू केला. दोनशे लिटर दूध ते संकलन केंद्राला पुरवत. मात्र मिळणारा दर आणि खर्च यांचा ताळमेळ लागत नव्हता. तेव्हा गायी विकून म्हशी आणण्याचा आणि दुधाची थेट विक्री करण्याचा निर्णय राहुल यांनी घेतला. 

सुरुवातीला स्थानिक बाजारपेठेतून चार म्हशी खरेदी केल्या. टप्याटप्यानं खरेदी करत, आता मुऱ्हा जातीच्या २७, जाफराबादी जातीच्या १० म्हशी, ३७ वासरं , ३ गावरान गायी, १० पारठ्या म्हशी आणि कालवडी अाहेत.

राहुल यांची ३० एकर शेती आहे. चार एकर ऊस, सहा एकर मका, आणि पंधरा एकर चारा पिकं अाहेत. जनावरांचं मूत्र खड्ड्यात टाकून त्याचा शेतीला पंपाद्वारे पुरवठा केला जातो. गांडूळ खताचाही दहा गुंठ्याचा प्रकल्प अाहे. वर्षाला ३० ते ३५ टन खताची विक्री प्रतिटन सात हजार रुपये दराने होते. चारा पिकांसाठी केवळ सेंद्रिय खतच वापरलं जातं. त्यामुळे जनावरांना चारा सकस मिळतो. आणि जनावरांकडून दूध उत्तम मिळतं. रोज संकलित होणा-या २४० लिटर दुधापैकी ३० ते ४० लिटर रतीबाला आणि उर्वरित दुधाची पन्नास रुपये लिटरनं ग्राहकांना थेट विक्री होते. 

व्यवसायात राहुल यांच्या भावाची, सचिनचीही साथ आहे. अनेक ठिकाणी दुधात वाढ व्हावी, यासाठी म्हशीची वासरं (वगारी, रेडकू)सांभाळली जात नाहीत. देशमुख यांनी मात्र आत्तापर्यंत सर्व वासरं सांभाळली. त्यांच्यासाठी स्वतंत्र जागेची व्यवस्था अाहे. दूध काढणं, चाराकापणी, पाणी, अन्य कामं, व्यवस्थापन यासाठी ८ कामगार अाहेत. यंत्राएेवजी हातानं दूध काढलं जातं. प्रत्येक म्हशीच्या दुधाची नोंद केली जाते. निर्भेळ आणि सकस दुधाची खात्री देशमुख देतात. त्यांच्या गुरुदत्त दुग्धालयाचं पंचक्रोशीत नाव आहे. 

नैसर्गिक दुधाचे फायदे, म्हशीच्या दुधातून मिळणारे घटक, ऑक्‍सिटोसीन, ॲँटिबायोटिक्सचा वापर केलेल्या दुधामुळे होणारं नुकसान याबाबत देशमुख माहिती देतात.
राहुल यांनी शेताजवळून जाणारा छोटा ओढा अडवून नैसर्गिक लहान तलाव केला. मग या भागातून वाहणाऱ्या नदीवर तीन बंधारे बांधले. नदीचं खोलीकरण केलं. यामुळे आसपासच्या विहिरींची पाणीपातळीही वाढली. पूर्वी जानेवारीतच पाणीटंचाई निर्माण व्हायची.आता मे-जूनपर्यंत पाणी पुरतं.

 ---सूर्यकांत नेटके .

सापडेना वाट ज्यांना हो तयांचा सारथी

पाथर्डी तालुक्यातील मोहरी गावाजवळची डोईफोडे वस्ती. बालाघाट, गर्भगिरी डोंगरांचा आणि दऱ्याखोऱ्यांचा हा परिसर. डोंगराच्या कुशीतच अल्पसंख्याक समाजाची 45 घरांची वस्ती. बिबट्यासह जंगली श्वापदांचा या भागात नेहमीचाच वावर. म्हणूनच त्याचं नाव "वाघदरा'. वस्तीवर 1983 पासून जिल्हा परिषदेची चौथीपर्यंतची शाळा. पण वस्ती आहे ती, मेंढपाळ, ऊसतोड कामगार, हमाल यांची. त्यांचं बिऱ्हाड पाठीवर. साहजिकच मुलांचीही आई-वडिलांसोबत भटकंती. नाव शाळेच्या पटावर दाखल केलेलं; पण शाळेत हजेरी नाहीच. दीड वर्षापूर्वी इथं शिक्षक पोपट फुंदे रुजू झाले. हजर झाल्यादिवशी शाळेच्या पटावर सोळा विद्यार्थ्यांची नोंद दिसली. शाळेचा आधीचा अनुभव काही चांगला नव्हता. त्यामुळे बारा पालकांनी मुलांना शाळेत पाठवायला नकार दिला. एकूण परिस्थिती सरांच्या लक्षात आली. फुंदे सरांनी पालकांना विनंती केली. विश्वास दिला. सर पालकांना म्हणाले, "एक वर्ष मला संधी द्या. सारी स्वप्नं घेऊन या दुर्गम भागात आलो आहे. शाळेची सुधारणा करायची आहे. नाही झाला बदल, तर मी स्वतःहून मुलांचे दाखले देईन". सरांच्या या बोलण्यामुळे पालकांनी मुलांना शाळेत पाठवायला सुरुवात केली. हळूहळू शाळेत मुलं येऊ लागली. आणि आज 23 विद्यार्थी इथं शिक्षण घेऊ लागले आहेत. 

आज, पहिली-दुसरीचे विद्यार्थी सहजपणे इंग्रजी वाचतात. फुंदे यांनी अध्यापनमुक्त, दप्तरमुक्त शाळा, संपूर्ण ई-लर्निंग, टॅब्लेट शाळा आणि कृतीयुक्त सहज शिक्षण या उपक्रमांद्वारे दर्जेदार शिक्षणाचा ध्यास घेतला आहे. गावकऱ्यांनीही त्यांना साथ दिली. शाळेची इमारत लोकसहभागातून दुरुस्त झाली. लोकसहभागातून शाळेच्या विकासावर आतापर्यंत सुमारे बारा लाखांचं काम झालं आहे. त्यातून संगणक, शुद्ध पाण्याचं मशीन, बारा टॅब यांसह शाळा इमारत उभी राहिली. सध्या जिल्हा परिषदेच्या दोन लाखांच्या निधीत गावकऱ्यांनी एक लाख 80 हजार रुपयांचा लोकसहभाग दिला. आणि तीन लाख 80 हजार रुपयांतून ‘ज्ञानरचनावादातून शिक्षण' ही इमारत उभी राहते आहे.

मुलांचं स्थलांतर रोखण्यासाठी पोपट फुंदे यांनी हातभार लावला. आता कुटुंब स्थलांतरित झालं तरी त्यांच्या तब्बल अठरा मुलांना गावात राहणारे नातेवाईक आणि अन्य कुटुंबं सांभाळतात.

फुंदे सर म्हणतात, “शिक्षणासारख्या पवित्र क्षेत्रात काम करण्याची संधी मिळाली. गरिबांच्या वस्तीवरील परिस्थिती बदलण्यासाठी मी पुढे आलो. लोकांनी साथ दिली. इथली मुलं आता सहजपणे इंग्रजी वाचतात. ही च मुलंअल्पसंख्याक, गरीब कुटुंबांचं भवितव्य बदलू शकतात.” जिल्हाधिकारी, जिल्हा परिषदेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी, आमदार, खासदार यांच्यासह लोकप्रतिनिधींनीही भेटी देऊन शाळेचं कौतुक केलं आहे.
पोपट फुंदे संपर्क क्र. - 9423463874

आणि कावेरीला सायकल मिळाली

सायकल कावेरीची. ती चालवते. आणि तिचे दोघे भाऊ शंभू आणि शरद कावेरीच्या मागे सायकलवर बसून उत्साहानं आता शाळेत येतात. पण काही महिन्यापूर्वी शाळेसाठी पायपीट करावी लागत होती. 
अहमदनगर जिल्ह्यात जामखेडच्या काजेवाडी तलावाजवळ राहणारी कावेरी पवार पाचवीत शिकते. आईवडील वीटभट्टीवर कामाला जाणारे. शाळा दोन किलोमीटरवर कुसडगाव इथं. कावेरीसारख्या लहानग्यांची पायपीट सत्तार शेख पाहत होते. ते जामखेड तालुक्यातल्या हळगाव इथले रहिवासी. पेशानं पत्रकार. समाजातले प्रश्न मांडत असताना उत्तरं शोधण्यासाठी प्रत्यक्षात काहीतरी केलं पाहिजे, असं वाटत होतं. त्यातून 2016 मध्ये आकाराला आलं प्रयोगवन.

प्रयोगवनचा एक उपक्रम संडे स्कुल. वंचित घटकातली शाळेत जाणारी आणि शाळाबाह्य अशी मुलं एकत्र करून त्यांना गोष्टी, गप्पा, गाणी यातून शाळेची गोडी निर्माण केली जाते. शाळेबरोबरच त्यांच्यात शिकण्याची गोडी टिकून राहिली पाहिजे, हा हेतू.
घर ते शाळा हे अंतर, ही मुख्य अडचण असल्याचं सत्तार यांच्या लक्षात आलं. त्यावर पर्याय सुचला सायकलचा. मुलांना सायकली मिळवून देण्यासाठी मदत घेतली सोशल मीडियाची. पहिल्याच प्रयत्नात पुण्यातून चांगला प्रतिसाद मिळाला.

उपलब्ध झालेल्या १४ सायकली अकोले या आदिवासीबहुल भागातील देवगाव इथल्या राघोजी भांगरे माध्यमिक विद्यालयातील आदिवासी विद्यार्थ्यांना प्रजासत्ताक दिनी दिल्या. त्यासाठी पुण्यातील समाधान पाटील , ह्युमन सोसायटी, कस्तुररत्न फाउंडेशन आणि अकोले इथल्या गडवाट संस्थेचे बाळासाहेब फोंडसे यांनी सहकार्य केलं.
आताही शेख यांच्याकडे पाच सायकली आहेत.मात्र त्या नादुरुस्त असल्यानं गॅरेजमध्ये आहेत. जूनमध्ये पाचशे सायकली अशा मुलामुलींना मिळवून देण्याचा सत्तार यांचा मनोदय आहे . 

सायकली जुन्या असल्या तरी चालू स्थितीतल्या असाव्यात. नादुरुस्त सायकली दुरुस्त करण्याचा खर्च परवडणारा नसतो, असं सत्तार सांगतात. वाढदिवसानिमित्त कोणी सायकल भेट दिली तर त्यावर त्या व्यक्तीचं नाव टाकून ती सायकल गरजू विद्यार्थ्यांला दिली जाणार आहे. 

मदतीसाठी सत्तार शेख यांचा संपर्क :
7875753550 , 9130138973

एसटी वर्कशॉपमधली मेकॅनिक वर्षा

नगरच्या तारकपूर आगारात एसटी दुरुस्तीचं काम करताना एक मुलगी नजरेस पडते. वर्षा गाढवे गेल्या चार महिन्यांपासून ‘मोटार मेकॅनिक' म्हणून इथे काम करू लागली आहे. आत्तापर्यंत एसटीच्या वर्कशॉपमध्ये फक्त पुरुषच एसटी दुरुस्त करताना दिसायचे. आता हे बदललं.

परभणी जिल्ह्या्तलं पूर्णा हे वर्षाचं माहेर. तिचा एक भाऊ रिक्षा चालवतो, तर दुसरा आयटीआयचं शिक्षण घेत आहे. आई-वडील मोलमजुरी करतात. कधी वडीलही रिक्षा चालवतात. वर्षा बारावीला विज्ञान शाखेतून उत्तीर्ण झाली. त्यानंतर आदर्श शिक्षिका होण्याच्या आशेने तिने डीएड केलं. काही दिवस एका खाजगी शाळेत नोकरी केली, मात्र वेतन अपुरं. मग ती नोकरी सोडली. मार्च 2012 मध्ये औरंगाबादच्या संतोष गाढवे यांच्याशी तिचं लग्न झालं. संतोष औरंगाबादला आर्मी रिपोर्टीग कार्यालयात काम करतात. 

सासरे ब्रह्मदेव गाढवे, रिक्षाचालक यांना सुनेची शिकायची आवड आणि त्यासाठी चाललेली धडपड जाणवली. त्यांनीच पुढाकार घेऊन वर्षाला आटीआयमध्ये ‘इलेक्ट्रीकल मेकॅनिक’ या अभ्यासक्रमासाठी प्रवेश घेऊन दिला. शिकायचं तर स्वकमाईवर हे घरातल्यांनी सांगितलं. तेव्हा ती सासऱ्यांकडून रिक्षा चालवायला शिकली. आयटीआयचा अभ्यासक्रम पूर्ण करतानाच तिने यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठातून बीएची पदवीही घेतली. ‘इलेक्ट्रीकल मेकॅनिक’ झाल्यावर वर्षाने औरंगाबाद एमआयडीसीत एका कंपनीत वर्षभर उमेदवारी केली. आणि आता एसटी वर्कशॉपमध्ये. वर्षा सांगते की इथले जुने-जाणते अनुभवी मोटार मेकॅनिक सहकार्य करतात. आगारप्रमुख अविनाश कल्हापुरे सांगतात की, वर्षा यांची कामाबाबत कोणतीच तक्रार नाही.
“महिलांनी सर्व क्षेत्रात पुरुषांच्या बरोबरीने पाऊल टाकलं पाहिजे. मला शिक्षणाला पाठबळ देण्यासोबत रिक्षा चालवण्याला, एसटी महामंडळात नोकरी करण्यासाठी आई-वडील, सासरे, पती यांनी पाठबळ दिलं. मीही जिद्दीने परिश्रम घेतले. त्यामुळे यशस्वी मोटार मेकॅनिक होता आलं”, असं वर्षा यांनी सांगितलं.

आधी खावे मग सांगावे

कळसूबाईच्या पायथ्याशी असलेलं बारी गाव. तिथे राहणारे घोडे बंधू , पोपट आणि बाळू. त्यांची ७-८ एकर जमीन. भात हे मुख्य पीक. पाऊस भरपूर. पण जमिनीची सुपीकता कमी होत होती. संकरित बियाणं आणि रासायनिक खतांच्या वापरामुळे जमिनीचा कस कमी होत असल्याचं बाळू यांच्या लक्षात आलं. रासायनिक खतांचा वापर शरीरासाठी घातक असल्याचंही समजलं. मग दोन्ही भावांनी विचार करून पारंपरिक शेतीचा निर्णय घेतला. गांडूळखत , शेणखत वापरून तांदूळ, नाचणी, वरई, ज्वारी, डाळी, कडधान्य अशी पिकं आता ते घेतात. 'आधी खावे मग सांगावे' या तत्त्वाला अनुसरत त्यांनी हे धान्य आधी आपल्या घरात वापरलं. त्याचे चांगले परिणाम जाणवू लागल्यानंतर, ते लोकांपर्यंत पोचवण्याचा प्रयत्न केला. आपल्या शेतात पिकणाऱ्या धान्यापासून पौष्टिक आणि चवदार पदार्थ तयार करण्यासाठी घोडे बंधूंनी अलीकडेच गावात कळसूबाई महिला गट स्थापन केला आहे. ज्वारीची शेव, नाचणी आणि ज्वारीच्या शेवया, नाचणीचे पापड, नाचणीची बिस्किटं असे पदार्थ हा गट तयार करतो.
                                                              रक्तवाढीसाठी उपयुक्त असा तामकुडा आणि मधुमेह असणाऱ्यांसाठी काळा भात ही त्यांच्या शेतीची वैशिट्यं. यापासून त्यांना वार्षिक ९०हजार रुपयांपर्यंत उत्पन्न मिळतं.
पारंपारिक शेतीसोबतच, पारंपारिक जातीच्या गायीचं जतनही घोडे बंधू करत आहेत. भारतीय जातीच्या ३२ गायी त्यांच्याकडे आहेत. त्यापासून वर्षाला एक लाख रुपयांपर्यंत उत्पन्न मिळतं. पारंपरिक पद्धतीत सध्या तुलनेनं उत्पन्न कमी आहे. ते वाढवण्यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत. दूरगामी विचार करता हीच पद्धत योग्य ठरेल असं त्यांना वाटतं. शिवाय मुंबईतल्या सामान्य नोकरीपेक्षा हे उत्पन्न नक्कीच अधिक आहे, असं ते सांगतात. काही काळ त्यांनी मुंबईतही नोकरी करून पाहिली. मात्र २००६ पासून पुन्हा शेती करण्चाया निर्णय त्यांनी घेतला.
घोडे बंधू सेंद्रिय शेतीचा प्रचारही करतात. नागपूरमधला बीजमहोत्सव , पुण्यातली भीमथडी जत्रा आणि स्वतःच्या बारी गावामधल्या मिलेट फेस्टिवलला येणाऱ्या पर्यटकांना पारंपरिक शेतीचं महत्त्व घोडे बंधू पटवून देतात. 
 -विजय भोईर

स्वयंउदयोगातून 'समृद्धी'

अहमदनगर जिल्ह्यातल्या जामखेड इथं राहणारे विपुल कुलकर्णी. अनेक नोकऱ्या करूनही जीवनात स्थैर्य काही येत नव्हतं. एका डेअरी फार्मवर व्यवस्थापक म्हणून काम करताना मनात विचार आला, 'आपणच आपला उद्योग का सुरू करू नये?' आणि तिथूनच त्यांच्या जीवनाला कलाटणी मिळाली. दूध आणि दुग्धजन्य उत्पादनाचा त्यांचा 'समृद्धी' ब्रॅण्ड आज पंचक्रोशीत प्रसिद्ध आहे.

तीन वर्षांपूर्वी विपुल यांनी संकरित गायींची खरेदी केली. व्यवसाय सुरू करण्याआधी संगमनेर, राहुरी, राहाता इथल्या डेअरी फार्मची पाहणी करून त्यातले बारकावे त्यांनी जाणून घेतले. उत्तम व्यवस्थापनातून दर दिवसाला चांगलं दूध संकलन होऊ लागलं. सहा महिन्यांनंतर पुन्हा गायी आणल्या. सध्या विपुल यांच्याकडे 63 संकरित गायी असून दररोज सरासरी पाचशे लिटर दूध उत्पादन होतं. याशिवाय नातेवाईकांकडून अडीचशे ते तीनशे लिटर दूध विकत घेऊन त्याची ते विक्री करतात. दररोज साधारण साठ लिटर दुधावर प्रक्रिया करुन खवा, तूप, ताक, दही, श्रीखंड, लस्सी तयार करतात. जामखेड शहरात त्यांचं विक्री केंद्र आहे. लग्न, समारंभांसाठी त्यांच्या पदार्थांना मोठी मागणी असते. सकाळी सहाला सुरू झालेले विक्री केंद्र रात्रीपर्यंत सुरू असतं .



विपुल यांनी नियोजनपूर्वक आपला व्यवसाय विस्तारला. त्यांनी जामखेडमध्ये साडेसात एकर शेती भाडेतत्त्वावर घेतली . वर्षाला एकरी बारा हजार रुपयांचं भाडं ते त्यासाठी देतात. तिथे गायींसाठी पाच लाख रुपये खर्च करून अर्ध्या एकरवर शेड उभारणी केली . गायींना मुक्त संचार करता यावा म्हणून शेडजवळच जागा केली आहे. गोठ्यातील शेण, मुत्राचं एका जागी संकलन केलं जातं. यातून निर्माण होणारं शेणखत दोन हजार रुपये प्रति ट्रॉली दरानं विकलं जातं . त्यातून पहिल्या वर्षी सव्वा लाख तर दुसऱ्या वर्षी पावणेदोन लाख रुपये मिळाले.
भाडेतत्वावरच्या अडीच एकरात चाऱ्यासाठी त्यांनी ऊस लागवड केली आहे. हा सगळा चारा ते विकत घेतात. कुट्टी यंत्राचा वापर करून तो जनावरांना देतात. सुरुवातीला चाऱ्याचा शोध घ्यावा लागायचा. आता चारा उत्पादकच थेट संपर्क करतात. शिवाय पाऊस व अन्य अडचणीच्या वेळी वापरात यावा म्हणून परिसरातून कडब्याची खरेदी केली जाते. जामखेड तालुक्‍यात कायम दुष्काळी स्थिती असते. कुलकर्णी यांच्या डेअरी फार्मवर शेतमालकाने पाण्याची सोय केली आहे. तरीही दुष्काळात पाणीटंचाई भेडसावलीच. त्या काळात दोन महिने दररोज दीड हजार रुपयांचं पाणी विकत घेऊन त्यांनी ते जनावरांना दिलं आणि व्यवसाय टिकवला.
व्यवसाय सुरू केल्यानंतर त्यांनी सुरुवातीला वर्षभर संस्थेला दूध दिलं. मात्र नफ्याचं प्रमाण वाढवायचं तर थेट विक्रीला पर्याय नाही हे त्यांनी ओळखलं. त्यातूनच जामखेडमध्ये थेट विक्री सुरू केली आणि दूध व उत्पादनांचा "समृद्धी' ब्रॅन्ड विकसित केला. हा व्यवसाय फळफळण्यात विपुल यांचे बंधू वैभव आणि पत्नी व भावजयीचाही वाटा आहे.
खवा, पनीर निर्मितीसाठी त्यांनी पॅकेजिंगचं यंत्र घेतलं आहे. व्यवसाय सुरू केल्यानंतर दोन वर्षांचा पशुवैद्यकीय डिप्लोमाही त्यांनी केला. येत्या काळात ग्राहकांच्या मागणीनुसार देशी गीर गायी खरेदी करून त्यांची विक्री करण्याचा प्रयत्न आहे. व्यवसायासाठी विपुल यांनी बॅंकेकडून तेरा लाखांचं कर्ज घेतलं होतं. व्यवसायातील उत्पन्नातून त्यांनी ते केवळ अडीच वर्षात फेडलं. आता त्यांनी पुन्हा लाखांचं कर्ज घेतलं आहे. जिल्हा परिषदेतर्फे त्यांचा आदर्श गोपालक म्हणून गौरव झाला आहे.
 --- सूर्यकांत नेटके

शाळेतच तयार होतोय बायोगॅस!

अहमदनगर जिल्ह्यातील धांदरफळ खुर्द गावातील जिल्हा परिषद शाळेत मी शिकवितो. इतर जि प शाळांप्रमाणे आमच्या शाळेतही ‘शालेय पोषण आहार’ योजना राबवली जाते. आम्ही दररोज जवळजवळ ११० मुलांसाठी जेवण बनवतो. स्वयंपाकासाठी अर्थातच एलपीजी गॅस वापरला जायचा. अनेकदा वर्ग चालू असताना गॅस सिलेंडर संपायचा. अशावेळी नवीन सिलेंडर आणण्यासाठी आम्हा शिक्षकांना धावपळ ठरलेलीच. शेवटी चुलीवरही जेवण बनवून बघितले, पण त्यासाठी लागतात लाकडे. म्हणजे वृक्ष तोड आली. शिवाय धुरामुळे प्रदूषण तर व्हायचेच, शिवाय स्वयंपाक करणाऱ्या महिलांनाही खूप त्रास व्हायचा.

हे सगळं पाहूनच आम्ही शिक्षकांनी ठरवलं, की पारंपरिक ऊर्जा स्रोतांच्या टंचाईची समस्या आता सोडवायलाच हवी. या प्रश्नांवर चर्चा करण्यासाठी आम्ही शालेय व्यवस्थापन समितीसोबत बैठक घेतली. त्यांच्यासमोर बायोगॅसचा प्रस्ताव मांडला. स्वयंपाकघरातले उरलेले अन्न, शाळेतले आणि ग्रामपंचायतीतले मलमूत्र आणि इतर कचरा एकत्र करून बायोगॅस बनवला तर दुर्गंधी आणि अस्वच्छता हे दोन्ही प्रश्न सुटणार होते. महत्वाचे म्हणजे जेवण बनवण्यासाठी हे इंधन म्हणून वापरता येणार होते. बायोगॅस प्रकल्पाची कल्पना सर्वांनी उचलून धरली. त्यासाठी शाळेतील शिक्षक आणि इतर कर्मचाऱ्यांनी दहा हजार रुपये जमविले, तर ग्रामपंचायतीनेही दहा हजार रुपये दिले. 

 तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली प्रथम बायोगॅसची टाकी आणि कचरापट्टी टाकण्यासाठी इनलेट हौद बांधला. मग जमिनीत छिद्र पाडून आउटलेट बसवला. ग्रामपंचायत आणि शाळेचं शौचालय यांच्यात जमा होणारं मलमूत्र एकत्रितपणे बायोगॅसला जोडण्यासाठी पाईप बसवून घेतले. बायोगॅस संयंत्र तयार झाले. आता ते कसे चालते ते बघण्याची उत्सुकता होती. गावात बहुतेक सर्वांची शेती. त्यामुळे जमा झालेले जनावरांचे शेण, पालापाचोळा आणि शाळेत शिल्लक राहिलेले अन्न इनलेटमधून आत टाकले. आणि आठवड्याभरात बायोगॅस संयंत्राला पाईप जोडून तो शाळेतील स्वयंपाकघराच्या चुलीला जोडला. आमची शेगडी मस्त चालू लागली.

२०१३ साली सुरु केलेला बायोगॅस उपक्रम आजही अतिशय उत्तमरित्या चालतो आहे. पूर्वी १८ ते २० दिवसातून सिलेंडर आणावा लागत असे. आता एलपीजीसोबत बायोगॅसही वापरात असल्यानं तीन महिने तरी नवा सिलेंडर आणावा लागत नाही. यामुळे शिक्षक आणि कर्मचाऱ्यांचा वेळ वाया जात नाही. शौचालयातील मलमूत्र बंद पाईपमधून थेट संयंत्रात जात असल्याने, दुर्गंधी नाही आणि गटारेही उघडी राहत नाहीत. यामुळे गावातील रोगराईचे प्रमाणही कमी झाले. सिलेंडरचे वाचलेले पैसे आता आम्ही मुलांना अधिक उत्तम पोषण आहार पुरविण्यासाठी खर्च करतो.
बायोगॅस प्रकल्पाची अधिक माहिती जाणून घेण्यासाठी क्लिक करा- http://samata.shiksha/…/the-many-benefits-of-a-biogas-plant/ किंवा फोन करा- मच्छिंद्र पावसे- 7588606092
सुजाण शिक्षक जाणत्या शाळा 

- मच्छिंद्र पावसे,

..लोग मिलते गये, कारवाँ बनता गया!

अहमदनगर जिल्ह्यात सैन्याची छावणी आहे. लागूनच रेड लाईट एरिया. इथं राहणारी मुलंही गिरीशसोबत शाळेत शिकत. त्याला एकदा या मित्रांकडे वस्तीत जाण्याचा योग आला. गिरीश तेव्हा आठवीत. आपल्याच वयाच्या काही मुली आणि चाळीशीच्या स्त्रिया शरीरविक्रीचा व्यवसाय करताना दिसल्या. खेळण्याच्या वयातील या मुलींना असलं काम करताना पाहून “या देखील कुणाची तरी, बहिण असतील. मग हे काम यांना का करावं लागतंय? यांच्या जागी आपली बहिण असती तर आपण शांत बसलो असतो का? ” या प्रश्नांनी गिरीश हैराण झाले. या स्त्रियांची परिस्थिती अत्यंत वाईट होती. त्यांच्या मुलांच्याही वाट्याला हे अमानवी जगणं आलेलं. मुलांचा प्रश्न गंभीर. गिरीश सांगतात, "अस्वस्थ वाटलं. यांच्यासाठी आपण काहीतरी केलं पाहिजे. पण काय करावं? कळत नव्हतं. मला यांच्यासाठी काहीतरी करायचं होतं पण मी ते करू शकलो नाही, ही अपराधी भावना घेऊन जगण्यापेक्षा आपण कामालाच सुरुवात केली पाहिजे, असा विचार मनात येत होता”.
गिरीश कुलकर्णी यांचं कुटुंब मध्यमवर्गीय. वडील शिक्षक. समाजसेवेचं तेही अशा प्रकारचं काम करायचं? अनेक आव्हानं समोर होती.
तरीही 1989 च्या जानेवारीत त्यांनी काम सुरू केलं. दोनच मुलांना घेऊन ‘स्नेहालय’ या संस्थेचा जन्म झाला. गिरीश म्हणतात, “तो माझ्या आयुष्यातील टर्निंग पॉईंट ठरला. मला असे अनुभव येत गेले, की मी फक्त चालत गेलो, आणि लोक जोडत गेले. हे काम मी नसतं केलं तर आणखी कुणीतरी केलंच असतं.”
संस्था सुरू होऊन आता 27 वर्ष झाली आहेत. “एका रात्रीत कुणी बदलू शकत नाही. बदलाची प्रक्रिया सुरूच असते. आपण त्याच बदलाच्या प्रक्रियेचा भाग असतो” ते म्हणाले. स्वत:ला बदलायचा प्रयत्न केला तर जगातला एक माणूस नक्कीच बदलू शकतो. आणि तो अनेक चांगले, सकारात्मक बदल घडवायला इतरांना उद्युक्त करू शकतो, हे आपल्या कार्याने गिरीश कुलकर्णी आणि त्यांच्या ‘स्नेहालय’नं करून दाखवलं आहे.
स्नेहालयचे चार जिल्ह्यांमध्ये 17 प्रकल्प आहेत. या संस्थांमध्ये एचआयव्हीबाधित स्त्रिया-मुलं, अनाथ मुलं, कुमारी माता, परित्यक्त्यांसाठी काम केलं जातं. सध्या संस्थेत एकूण 400 अनाथ मुलं आहेत. एचआयव्हीबाधीत मुलांसाठी स्वतंत्र हॉस्पिटल आहे. इंग्लिश मीडियमच्या शाळेत आजुबाजूच्या झोपडपट्टीतील मुलांना गाडी करून आणलं जातं. 20 एकरांचं हिंमतग्राम, अॅडाप्शन सेंटर आहे. आजपर्यंत 300 कुमारी मातांचं पुनर्वसन केलेलं आहे. ‘स्नेहाधार’, ‘स्पर्श’ मतिमंदाची शाळा, डे केअर सेंटर आहे. पुण्यामध्ये कात्रज, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात कुडाळ आणि फोंडाघाटमध्येही संस्थेचे प्रकल्प आहेत. सांगण्यासारखं म्हणजे विश्वस्त मंडळामधल्या महिलांपैकी अनेकजणी देहविक्रयाच्या व्यवसायातून पूर्णपणे बाहेर पडून संस्थेच्या कामाला हातभार लावत आहेत. एका संवेदनशील तरुणानं मनात आणलं आणि अनेक उपेक्षितांना समाजात मानानं जगण्याची संधी मिळाली. अनेक एचआयव्हीबाधीत स्त्रिया व मुलं औषधं, खाण्यापिण्याची आबाळ न होता आपलं उर्वरित आयुष्य जगताहेत. गिरीश कुलकर्णींच्या बोलण्यातून जाणवतं, ‘अकेला ही चला था मगर... लोग मिलते गये, कारवाँ बनता गया!’
गिरीश कुलकर्णी संपर्क - 0241 2778353, 9011020180, 73
- मंगला घरडे, पुणे

घर ज्यांचे दूर गेले....

तीन वर्ष वय असताना वडील सोडून गेले, पाठोपाठ काही दिवसातच आई सोडून गेली. जग कळायच्या आत माय-बापाच्या मायेला ती पोरकी झाली. थकलेल्या आजी-आजोबांनी आधार दिला. तीन-चार वर्षांनी त्यांनाही संभाळणं अवघड झालं. अनाथ प्रतिक्षाला (नाव बदललं आहे) ‘सावली’चा आधार मिळाला अन्‌ जगायला वाट मिळाली. ‘दहा-अकरा वर्ष झाली, मी इथं राहतेय. हे माझं घर आहे. मी अनाथ आहे असं मला कधी वाटतच नाही, अन्‌ वाटणारही नाही’, अकरावीत शिकणारी प्रतिक्षा सांगत होती.

नगरच्याकेडगावांतलं 'सावली' नावाचं अनाथालय. म्हणायला अनाथालय. पण खरंतर आई-वडील नसलेल्या मुलांचं हक्काचं घर. आणि नात्यातल्या माणसांनी सोडलेल्या लेकरांना आधार देणारी, जगवणारी आणि नव्या उमेदीने जगायला सांगणारी एक संस्था. येथे गेल्या दहा-अकरा वर्षापासून राहणारी प्रतिक्षा बोलती झाली. 

संस्थेचे अध्यक्ष नितीन बनसोडे यांनी प्रतिक्षाचा जीवनपट उलगडला. ते म्हणाले, ‘शहरातील एका नावाजलेल्या भागात राहणारं एक कुटूंब. त्यांना तीन वर्षांची मुलगी. सुरळीत संसार सुरु असताना दृष्ट लागली. आई-वडील गेले. एका मित्राकडून तिच्याविषयी समजले. मी तिचा सांभाळ करण्याची जबाबादारी घेतली. नियमानुसार सगळी प्रक्रिया पूर्ण केली. आणि ती सावलीत दाखल झाली. शाळेत घातलं. तिच्या सारख्या अनेक मुली इथं घरातल्यासारख्या वावरत आहेत’. 

बनसोडे सांगत होते की, ‘सरकारी नियमानुसार अनाथालयात सहा ते अठरा वर्षापर्यत राहता येतं. त्यानंतर त्यांनी जायचं कुठे हा आमच्यासाठी कायमचा प्रश्नच असतो. म्हणून मी त्या मुलांचे नातेवाईक शोधून त्यांचे पुनर्वसन करण्याचा प्रयत्न करतो. आतापर्यत मी दोनशे पेक्षा जास्त मुलांना नातेवाईक शोधून त्यांचे पुनर्वसन केलेय. काही मुलांना रोजगार मिळवून दिलाय. इथे संख्येपेक्षा मुलांना मी आधार देऊ शकतो हे मी महत्वाचे मानतो.'
आईवडील नसलेला प्रत्येक जण जगात अनाथच असतो. मात्र जग कळायच्या आत अनाथ झाल्यावर ज्यांना आधाराची गरज असते, ती सावलीतून मिळते हे प्रतिक्षांच्या बोलण्यातून दिसत होते, म्हणूनच
"घर ज्यांचे दूर गेले, इथे उरली सावली
याच इथे छताखाली, नाती इथे विसावली''
कवी संतोष पवार यांच्या या कवितेच्या ओळी खरंच जोडलेल्या नात्याची आणि 'सावली'तल्या सावलीची प्रचिती देते.

 - सूर्यकांत नेटके.

कुटुंब रंगलंय गोपालनात

अहमदनगर येथील निसळ गुरुजींच्या गोशाळेची ही गोष्ट. गुरुजी व्यवसायाने पुरोहित. पौरोहित्य करताना यज्ञ, होम करावेच लागतात. त्यासाठी शेण, गोवऱ्या, गोमूत्र लागायचे. म्हणून त्यांनी एक गीर गोवंशाची कालवड विकत घेतली. या गाईची सहा वितं घरातच घेतली. यातून आज 16 गाईंची आधुनिक गोशाळा आकाराला आलीय. आता थारपारकर जातीची देशी गाय नव्याने आलीय. सावरकर म्हणायचे गोपूजन नको गोपालन हवे. निसळ गुरुजींकडे दोन्हीही चालते. वडील दत्तात्रेय निसळ, पत्नी सोनाली आणि गायत्री, रेणुका, वेद अशी तिन्ही मुलं असं अख्खं कुटुंबच रंगलंय गोपालनात.

‘आज अडीच एकर शेत, घर, चारचाकी गाडी आणि सुबत्ता आहे, हे सगळं या गोधनामुळेच’, गुरुजी सांगत होते. दोन वर्षे दुष्काळ पडला, चारा महागला तरी गुरुजींनी गाई विकल्या नाहीत. गीर जातीच्या गाई १४ लिटर दूध देतात. निसळ गुरुजींनी दुधाचा व्यवसाय केला असता तर आणखी कमाई झाली असती. पण ते गाईच्या दुधावर पहिला हक्क वासरांचा मानतात. त्यामुळे गाई- वासरे दिवसभर मोकळे असतात. रात्री त्यांना बांधून सकाळचे दूध काढले जाते. बाकी दिवसभर वासरे दूध पित असतात. एक वेळचे दूधच ते काढतात. आणि ५० रुपये लिटरने ज्या घरात लहान मुले आहेत अशा कुटुंबालाच विकतात.

अहमदनगर येथील बँक कॉलनी भागात गुरुजींनी घरातच आधुनिक गोशाळा काढलीय. शेणाचा वापर गोबर गॅससाठी होतो. त्यावर स्वयंपाक होतो. गोबर गॅसची स्लरी पाईपद्वारे जमा करून शेतात खत म्हणून वापरतात आणि गोवऱ्या बनवतात. या गोशाळेत गाईंना स्वयंचलीत वॉटर सिस्टिमद्वारे हवे तेव्हा पाणी देता येते. गोमूत्र एका ड्रममध्ये जमा केले जाते. दूध मशिनद्वारे काढले जाते. कडबा बारीक करण्यासाठी कुट्टी मशीन, चारा साठवणीसाठी व्यवस्था आहे. गोशाळेत सी सी टीव्ही कॅमेरे बसवले आहेत. त्यामुळे २४ तास गाईंवर नजर ठेवता येते.

आयुर्वेदात गाईच्या शुद्ध तुपाचे गुणधर्म सांगितले आहेत. ते तयार करण्याची खास पद्धधत आहे. जी अतिशय कष्टाची आहे. पितळी, लोखंडाची भांडी वापरून लाकडी रवीने घुसळून हे तूप त्यांच्या पत्नी सोनालीताई बनवतात. हे तूप अडीच हजार रु. किलो भावाने विकले जाते. त्यासाठी ऍडव्हान्स बुकींग होते. आता गुरुजींनी शेत जमीन घेतली आहे. आता गोशाळा या शेतात स्थलांतरित केली आहे.

- सुरेश कुलकर्णी.

'सावली'ची आयडाॅल

आई-वडिलांनी लहानपणीच साथ सोडलेली. त्यामुळे अनाथपणाचा शिक्का. जवळच कुणीच नाही. अहमदनगर येथील ‘सावली’ अनाथालयात राहणाऱ्या रेश्माची (नाव बदलण्यात आले आहे) ही व्यथा. सावत्र आईशी होणाऱ्या वादामुळे वडिलांनी तिसरीत शिकणाऱ्या लहानग्या रेश्माला ‘सावली’मध्ये सोडले. तिच्या पालकांशी संस्थेने वारंवार संपर्क साधला परंतु त्यांचा प्रतिसाद आला नाही. आईवडिलांच्या आठवणींमधून रेश्माला बाहेर काढण्याचे काम ‘सावली’ चे संस्थापक नितेश बनसोडे यांनी केले. मन रमवण्यासाठी ती गायला लागली. बनसोडे सांगतात, ‘तिच्या आवाजातील गुणवत्ता समजली. आणि आम्ही आठवड्यातून एकदा गायन वर्गाचे आयोजन केले, यासाठी मनोहर इंगळे सरांचे मार्गदर्शन महत्त्वपूर्ण ठरले’. सोबतच रेश्माने घेतलेली मेहनत कामी आली आणि ‘इंडियन आयडाॅल’ च्या अंतिम ५० पर्यत रेश्माला पोहोचता आले.

रेश्माला प्रोत्साहन देण्यासाठी ‘सावली’ मधील प्रिती, सपना, कृष्णा, शेखर इत्यादि मित्रमंडळी हजर होती. इंडियन आयडाॅल’ साठी केलेला अहमदनगर ते मुंबई प्रवास, मुंबई मधील गगनचुंबी इमारती आणि एकूणच प्रवासाबद्दल बोलताना रेश्मा म्हणते, "अंतिम फेरीपर्यत पोहोचण्यास जरी अपयश आले तरी, श्रेया घोषाल यांच्यापुढे गाण्याचा आनंद काही औरच होता, क्षणभरासाठी मी माझे दु:खच विसरुन गेले". शाळा, अभ्यास, शेतीकाम यातून फारसा वेळ मिळत नसल्याने रोज सायंकाळी चालणारा ‘परिपाठ’ हाच तिच्यासाठी सराव असायचा असेही तिने सांगितले. शिवाय स्वत:ची पार्श्वभूमी कुठेही तिच्या मार्गात आड आली नाही. उलट ’सावली’ मधील मायेची ऊब या सर्व प्रवासात प्रेरणा ठरल्याचे ती सांगते.
रेश्मा सध्या नूतन कन्या विद्यालयात १० वीत आहे. सध्या परीक्षा असल्याने ती अभ्यासात मग्न असते. पण अभ्यासाचा तणाव घालवण्यासाठी ती ‘जाने मन तू खूब है’ हे ‘इंडियन आयडाॅल’ मध्ये तिने म्हटलेले गाणे गुणगुणत असते.
- श्रीनिवास देशपांडे.

हॉकर्स ..!

आनंद काकडे. एम कॉम. नोकरीसाठी प्रयत्न केले. पण वशिल्याशिवाय कुठं काही जमेना. एका खासगी कंपनीत महिना सात हजार रूपयांवर काम करू लागला. घरात म्हातारे आई, वडील, पत्नी, मुलगा, भाऊ असा परिवार. अहमदरनगरजवळच्या देहरे या गावी त्याचे कुटुंब. त्याची नोकरी पुण्यात. उत्तम शिक्षणामुळे घरातील सर्वांची भिस्त त्याच्यावर आणि मिळकत नसल्याने तो त्रस्त. बाहेर राहून भागायचं नाही. तो देहरेला परतला. कोणीतरी त्याला अहमदनगरच्या बसस्थानकावर गोळ्या-बिस्कीटं विकण्याचा सल्ला दिला. गावा-घराजवळ राहुन चार पैसे मिळतील या आशेने पस्तीशीतल्या आनंदने अंगात खाकी रंगाचं शर्ट चढवलं. वडापाव, पाणी बॉटल, गोळ्या, बिस्कीट... मालक ट्रे मध्ये देईल ते साहित्य दिवसभर नगरच्या बसस्थानकावर बसमागे धावत धावत विकू लागला. यातून त्याला २०० ते ३०० रूपये उरतात. पूर्वीच्या सात हजारांपेक्षा गावात राहून नऊ हजार कमावत असल्याचा आनंद असला तरी, तो समाधानी नाही. नोकरीसाठी प्रयत्न का नाही करत असे विचारले तर तो म्हणतो, "साहेब, माझ्याकडे वशिला नाही. लाच द्यायला लाखो रूपये नाही. मला नोकरी कशी लागेल? प्रयत्न केले पण हतबल झालो. शेवटी हॉकर झालो. पण सरकारने मराठा आरक्षण दिले तर, नक्की नोकरी मिळेल!"

हॉकर्स! ये वडापाववाला, वडापाव लो... पाणी बॉटल, पाणी बॉटल... ऊसाचा ताजा रसवाला.....बस स्थानकात गाडी शिरताच असा एकच गोंगाट करणारे फेरीवाले. गाडीच्या खिडक्यांमधून हे फेरीवाले प्रवाशांना आमच्याकडचेच काही तरी घ्या म्हणून विनवत असतात. काही वर्षांपूर्वी गाडीच्या आत चढून साहित्य विकणारे फेरीवाले आता नियमानुसार गाडीत चढू शकत नाहीत. त्यामुळे बस आली की, त्या मागे धावत जाऊन खिडकीच्या बाहेरून जेवढा धंदा होईल, त्यावर त्यांना समाधान मानावे लागते. 

अहमदनगरच्या स्वस्तिक बसस्थानकात कुतूहल म्हणून या हॉकर्ससोबत संवाद साधला तेव्हा तिथे आनंदची भेट झाली. राजु भंडारे हा चाळीशीतला इसम त्याच्यासमवेत भेटला. त्याची कथा आणखीनच विदारक. दहावीपर्यंत शिकला. गेल्या २० वर्षांपासून तो हॉकर आहे. अहमदनगरला एका झोपडपट्टीत राहतो. घरी खाणारे तोंडे सहा. कमावता हा एकटा. घरच्यांनी लग्नाचा तगादा लावला. पण खाणारं आणखी एक तोंड वाढवून करू काय? असा त्याचा रोखठोक प्रश्न. कमाई कमी असल्याने आता लग्न करायचंच नाही, असा त्याचा निश्चय.
सुनील पवार १५ वर्षांचा मुलगा. अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीत बाजारहिवरं या गावी त्याचे कुटुंबीय राहतात. घरी दोन एकर कोरडवाहू शेती. आई, वडील दोघेही गावात मजुरी करतात. सुनील कधीच शाळेत गेला नाही. गावात हाताला काम नाही म्हणून नगरला आला. गेल्या तीन वर्षांपासून बसस्थानकावर हॉकर काम करतो. सुरेश जगताप हेही १५ वर्षांपासून हॉकर्स आहेत. तेही झोपडपट्टीत राहतात. त्यांची पत्नीही छोटे मोठे कामं करून घराला हातभार लावत असल्याचे त्यांनी सांगितले. त्यांना एक मुलगा, एक मुलगी आहे. काहीही झाले तरी मुलांना शिकवायचेच असा त्यांचा ठाम निश्चय आहे. 'साहेब, सरकारची काही मदत होईल का, घरकूल मिळण्यासाठी?' हा त्यांचा अंतर्मुख करणारा प्रश्न. शिवम हा बिहारमधून आलेला मुलगा. १२-१३ वर्षांचा असेल. तो वडिलांसोबत मजुरी करतो. नगर बसस्थानकावर मराठी आणि बिहारी हॉकर्सची संख्या अधिक आहे.
बसस्थानकावर परवानाधारक कॅन्टीन चालकाला हॉकर्ससाठी परवाने दिले जातात. जो अधिक साहित्य विकेल त्याला अधिक कमिशन मिळत असल्याने साहजिकच त्यांच्यात विक्रीसाठी, ग्राहक ओढण्यासाठी चढाओढ होते. अनेकदा यातून वादाचे प्रसंगही उद्भवतात. शासनाने फेरीवाल्यांसाठी धोरण ठरवून त्यांना शासकीय योजनांचा लाभ मिळावा यासाठी पावले उचलावी अशी एकमुखी मागणी आनंद, राजु, सुनील, सुरेश या सर्वांनीच केली. 

- नितीन पखाले.

शिक्षणाचं महत्त्व उमजलं

बापू तुकाराम तर्टे यांचा केडगाव (अहमदनगर) बस स्टँडवर १५ वर्षांपासून चहाचा व्यवसाय. त्यांच्यासोबत असतात भक्कम साथ देणाऱ्या त्यांच्या पत्नी शकुंतला. बापू सांगतात, ‘आधी मी एका कंपनीत काम करत होतो. पण कंपनी बंद पडली अन हा व्यवसाय सुरु करावा लागला’.

बापूंना दोन मुलं. मुलीचं लग्न करून दिलेलं. मुलगा परशुराम आधी पेट्रोल पंपावर काम करत होता. पण त्यातली अस्थिरता, १२ तास काम करूनही मिळणारा अपुरा पगार. मग त्यानंही बापूंच्या ठेल्याच्या बाजूलाच सरबताची गाडी लावली अन बापूंच्या पावलावर पाऊल ठेवले.
बापू सांगत होते, ‘घराचं भाडं तीन हजार अन लाईट बिल पकडून चार हजार हा ठरलेला खर्च. धंदा कधी होतो तर कधी नाही. तर अशा परिस्थितीत कशी गुजराण करायची’.

बापूंचा १५ वर्षाचा नातूही त्यांच्याकडेच शिक्षणासाठी राहिला आहे. त्याचं दहावीचं वर्ष. सगळे बापूंना सांगतात, की बापू त्याला अभ्यास करू द्या. त्याचं महत्वाचं वर्ष आहे. अर्थात बापूंची बंद पडलेली कंपनी, चालू करावा लागलेला व्यवसाय आणि घर परत उभं करणं हे सगळच बापूंना जाणवतं. त्यातूनच लोकांनी सांगितलेलं शिक्षणाचं महत्व आता त्यांना पटलं आहे. आपण किंवा मुलगा शिकला असता तर आज आपली परिस्थिती वेगळी असती याची जाणीवही बापूंना असल्याचं जाणवतं. ‘आज शिकलो असतो तर ही वेळ आली नसती’ बापू बोलून दाखवतात. 

- मनोज आहेर, मुंबई

त्यांच्या धैर्याला सलाम !

सहकाराचं मोठं जाळं असलेला महाराष्ट्रातील अहमदनगर जिल्हा. आर्थिक दृष्ट्या संपन्न जिल्हा समजला जात असला, तरी गरिबीशी झुंजणारे लोक इथे कमी नाहीत. या जिल्ह्यात पुणे-नगर हायवेवरचं चास नावाचं छोटं खेडं.

शहरालगत वसलेल्या याच गावात राहणारं जाधव कुटुंब. ८० वर्षाचे गंगाराम आणि ७५ वर्षांच्या त्यांच्या पत्नी सीताबाई जाधव.
पिढीजात गरीबी, राहायला स्वतःचं घर नाही. दुसऱ्याच्या शेतात पत्र्याच्या शेडमध्ये त्यांनी आपला संसार मांडलेला. पोटापाण्याचं एकमेव साधन म्हणजे जेमतेम एकरभर शेती. हलाखीपायी दोन मुलींचं लहानपणीच लग्न लावून दिलेलं.
गंगाराम आणि सीताबाई कबाडकष्ट करुन आपला संसार चालवत होते.
एक दिवस अचानक गंगाराम यांचा मोठा अपघात झाला. त्यात त्यांचा एक हात अन् एक पाय गंभीर जखमी झाला. ते अंथरूणाला खिळून पडले. घरात पैसा नाही, कोणाचा मानसिक आधार नाही. या परिस्थितीतदेखील त्यांच्या पत्नी सीताबाई खचल्या नाहीत. त्यांनी हातात नांगर धरला. नवऱ्याची अहोरात्र सेवा करत करत त्यांनी स्वतः शेती करण्यास सुरुवात केली.
औषधखर्चासाठी जवळ असलेल्या ६ पैकी ४ शेळ्या विकाव्या लागल्या. एका एकरमध्ये पहिल्या वर्षी त्यांनी कांदा आणि लसूण लावला. कांद्याला भाव न मिळाल्याने तो सडला आणि अक्षरशः फेकून द्यावा लागला. पण सीताबाईंनी जिद्द सोडली नाही. आठवडी बाजारात जाऊन त्या लसूण विकत असत आणि सोबतच इतरांच्या शेतात मजुरीकाम करुन मिळणाऱ्या पैशातून नवऱ्याचं औषधपाणी करत.
जिद्द, कष्ट यांना या वर्षी निसर्गाचीदेखील साथ मिळाली. चांगला पाऊस झाल्याने गव्हाचं चांगलं पीक आलं. त्यासोबतच लसूण आणि कांद्याचं उत्पन्नही मिळालं. आता गंगाराम यांच्या तब्येतीत पण चांगला फरक पडलाय. ते आता चालु-फिरु शकत आहेत.
एकामागून एक संकटं येऊनसुद्धा, कोणाचाही आधार नसताना सीताबाई ठामपणे उभ्या राहिल्या. प्रतिकूल परिस्थितीत देखील त्यांनी मनात एक उमेद जागृत ठेवली. त्यांच्या धैर्याला सलाम !

धैर्या सीताबाई - कौशल खडकीकर, बीड

शेती पॉलिहाऊसची शोभिवंत झाडांची

नगरपासून पंधरा किलोमीटरवरचे देहेरे गाव. बलभीम पठारे यांची इथे तेरा एकर शेती आहे. इथले शेतकरी नवीन तंत्रज्ञानचा वापर करुन शेती करु लागले आहेत. त्यात आता पॉलिहाऊस, शेडनेटमध्ये नियंत्रित शेती करण्यावर भर आहे. बहुतेकदा पॉलिहाऊसमध्ये काकडी, टॉमेटो, रंगीत ढोबळी मिरचीसह अन्य भाजीपाला आणि फुलांचे पीक घेतले जाते. तसाच प्रयत्न पठारे यांनीही केला. पारंपरिक शेतीऐवजी अत्याधुनिक शेती करण्यासाठी त्यांनी सहा एकरावर पॉलिहाऊसची उभारणी केली. पाणी, खते देण्यासाठी ठिंबक सिंचन. पाणी साठवणीसाठी शेततळे केले. रेन वॉटर हार्वेस्टिंगचा वापर केला. पावसाळ्यात नदीवरील पाणी आणून शेततळ्यात साठवले.

पॉलिहाऊसमध्ये दोन वर्षांपूर्वी त्यांनी घेतलेले हिरव्या काकडीचे उत्पादन इतरांपेक्षा दुपटीने निघाले, मात्र फारसा दर मिळाला नाही. त्यामुळे नफा नाही. शेतमालाच्या दराची ही नेहमीचीच रड. मग पठारे यांनी शोभिवंत झाडांचे उत्पादन घेण्याचा प्रयोग केला. तो यशस्वीही झाला. असा प्रयोग करणारे ते या भागातील पहिलेच शेतकरी आहेत. सध्या पठारे यांनी एक एकरावर पॉलिहाऊसमध्ये शेवंती लावली आहे. पांढऱ्या शेवतींची 20 फुलांची एक गड्डी केली जाते. तिला नोव्हेंबरात 50 ते 60 रुपयांचा भाव होता. मात्र, नंतर नोटाबंदीचा फटका बसल्याचं ते सांगतात. पाच एकरच्या पॉलिहाऊसमध्ये एग्लोमिना व्हेरिगेटेड, क्रीप्टॉन्थस, गोल्डन मनीप्लांट, ग्रीन व्हेरिगेटेड मनीप्लांट, झामिया, पेट्रा क्रॉटॉन, पेप्रेमिया, मनीप्लांट ग्रीन, सेंसेव्हेरा आदी सुमारे वीस प्रकारची रोपे तयार करतात. पॉलिहाऊसमध्ये आर्द्रता कायम ठेवण्यासाठी फॉगर्सचाही उपयोग केला जातो. शोभिवंत झाडांना मुंबई-पुण्यासह देशभरात मागणी आहे. शेतीतज्ज्ञ अमोल चोपडे त्यांना मार्गदर्शन करत आहेत.

पठारे यांचं मूळ गाव टाकळी खातगाव (ता. नगर). सामाजिक जबाबदारी म्हणून त्यांनी गावांत शिरपूर पॅटर्नच्या धर्तीवर वीस फूट खोली, शंभर फूट रुंदी व दीड हजार फूट लांबीचा बंधारा बांधला आहे. त्याचा खातगाव टाकळीसह जखणगाव परिसराला फायदा होत आहे. पठारे यांना गावं ओळखतं ते रंगकर्मी आणि उद्योजक म्हणून. ‘नीलकंठ मास्तर’ या चित्रपटाचे ते निर्मिते. आज हाडाचा शेतकरी अशीही त्यांनी आपली ओळख तयार केली आहे.
संपर्क - बलभीम पठारे, मो. 8378918001 / अमोल चोपडे, (व्यवस्थापक) मो. 9762029007

- सूर्यकांत नेटके.

संगमनेरची मोसंबी आणि मुंबईचं मार्केट, व्हाया सोशल मीडिया!

शिवाजी गायकवाडने संगमनेरच्या कॉलेजात अर्थशास्त्र शिकवलं असलं तरी तो स्वतःला शेतकरी मानतो. गावातल्या शेतात त्याने मस्त मोसंबीची बाग केली आहे. मोसंबी विकण्यासाठी चौकशा करताना शिवाजीला कळलं, शेतातली मोसंबी शेतात विकली तर केवळ १० रुपये किलो, इतकाच भाव मिळेल. निराश शिवाजीने फेसबुकावर पोस्ट टाकली. रसदार मोसंबी लागलेल्या झाडाशेजारी शिवाजी उभा आणि खाली मजकूर : “छान लागलेली मोसंबी मातीमोलाने विकावी लागणार.”
पोस्ट अनेकांनी पाहिली. त्यात होता रणजित पवार, मुंबईचा. शिवाजीशी मैत्री झालेला. रणजित ’आरामखुर्चीतला क्रांतिकारक’ नव्हता. त्याचं डोकं चालू झालं: काय करता येईल? त्याने (कोणीही न दिलेलं) आव्हान स्वीकारलं. त्याने एक फेसबुक पेज सुरू केलं. त्याचं नाव होतं, Love Thy Farmer. ख्रिस्ताच्या ’Love Thy Neighbour' ची आठवण देणारं. तिथे त्याने आवाहन केलं, अमुक मित्राकडे इतके टन मोसंबी आहेत; क्राउड फंडिंगने ती विकण्याचा प्रॉब्लेम सोडवूया का? क्राउड फंडिंग म्हणजे कुणा एकाकडून वा बँकेकडून भांडवल उभारण्याऎवजी अनेकानेक व्यक्तीं कडून थोडं-थोडं जमा करणे. टिळकांच्या पैसा फंडासारखं. मोसंबी आपण मिळून विकत घेऊ शकतो का?
रात्रीत शेकडो अनुकूल प्रतिक्रिया आल्या. रणजितला हुरूप आला. तो फेसबुकावर मुक्काम टाकणार्यां पैकी नसला; तरी आधुनिक टेक्नॉलॉजीतल्या नवनवीन आविष्कारांवर पक्का स्वार झालेल्यांपैकी आहे. त्याने जर्मन मित्राकडून www.luvthyfarmer.com अशी वेबसाइट पेमेंट गेटवेसह करून घेतली. फेसबुकावर तशी जाहिरात केली. मित्रांनी whatsapp वरही प्रचार केला. ऑर्डरींसह पैसेही जमा झाले.
एका फटक्यात अठराशे ऑर्डरी आल्या! रणजितचा ’व्हर्चुअल’ मित्रपरिवार अतिविशाल नसला तरी त्याच्या शब्दाला वजन होतं. काम सुरू झालं! ऑर्डर घेणे, माल आणणे, सुरक्षित ठेवणे, ग्राहकांकडे पोचवणे. २०० किलो मोसंबी एसटीने मुंबईला आली. तो सांगतो, "माझ्याच गाडीत घालून घरी आणली. ऑर्डरी होत्या कुलाबा ते खारघर ते बोरिवली. अवाढव्य मुंबईच्या या टोकापासून त्या टोकापर्यंत आणि खाडीपलिकडच्या नवी मुंबईमधल्यासुद्धा. चाळीस ठिकाणी एका दिवसात मोसंबी पोचवली!"
शिवाजीलाही जोर चढला. दुसरा लॉट आला टेंपोतून एक टनाचा. "माझ्या घरात जागा नव्हती. एका मित्राच्या बंगल्यात माल उतरवला. पहिल्या अनुभवावरून शहाणा झालो. ऑर्डरींच्या विभागणीचं काम पिनकोडनुसार हैदराबादच्या एका मित्राने केलं. गूगल मॅपवरून रस्ते ठरवले. साठ फोन कॉल केले. तीन दिवसात सगळी मोसंबी वाटली.” रणजित सांगतो.
चोख पैसे, लोकांकडून प्रेमादराचा लाभ आणि एक वेगळा अनुभव! सोशल मीडियाची ताकद आजमावता आली! शिवाजीला चक्क चौपट भाव मिळाला. साम टीव्हीने दखल घेतली. रणजितला फोनावर फोन आले.
"झालं हे छान झालं; पण याचं बिझिनेस मॉडेल उभं करायचं, तर सहभागी झालेल्यांच्या, विशेषतः माझ्या श्रमांची कॉस्ट विचारात घ्यायला हवी. पैसे घेऊन अकाउंटिंग करायला हवं." रणजित म्हणतो. पण सोशल मीडियाच्या ताकदीचा एक पैलू त्याने लख्ख प्रकाशात आणला, हे नक्की.

हेमंत कर्णिक

..त्यांसी धरी जो हृदयी

नगर शहरात अनेक झोपडपट्ट्या. तिथे हजारो कुटुंबांचा राबता. तिथे हमखास घेतले जाणारे नाव – हनीफ शेख. झोपडपट्टीतील मुला-मुलींसाठी झटणारा, नगरच्या झोपडपट्ट्यांमधल्या लोकांचा हक्काचा भाऊ. गोरगरीबांची मुले शिकावीत हाच त्याचा ध्यास. अजून चाळीशीही न ओलांडलेल्या हनीफच्या गेल्या दहा वर्षांच्या प्रयत्नातून सुमारे तीन हजार मुले शिक्षणप्रवाहात आली आहेत.
हनीफ हा नगर जिल्ह्यामधील अकोला तालुक्यातील रहिवासी. द्वीपदवीधर. वडील पोलिसात असल्याने शिस्तीत वाढलेला. शाळा-कॉलेजात नेतृत्व करणारा. ‘कमवा आणि शिका’मधील सहभागामुळे सामाजिक कामांची गोडी लागलेला. घरच्या सामान्य परिस्थितीमुळे रंगकाम, वडापाव गाडीवर काम, रिक्षा चालवणे करावे लागलेला. नगरला एका स्थानिक वृत्तवाहिनीत काम करताना हनीफला सामाजिक समस्यांची जवळून ओळख झाली. ‘स्नेहालय’चे संस्थापक डॉ. गिरीश कुलकर्णी यांच्या संर्पकात आलेला हनीफ ‘स्नेहालय’चा स्वयंसेवक बनून गेला. एका हरवलेल्या मुलीला शोधताना हनीफने नगरचे बहुचर्चित सेक्स स्कॅन्डल उजेडात आणले. पुढे ‘चाईल्डलाईन’मध्ये काम करताना हनीफवर ‘बालभवन’ची जबाबदारी आली आणि तो झो़पडपट्टीत काम करु लागला. खरं तर त्याला झोपडपट्टी हा शब्द आवडत नाही. हनीफ वापरत असलेला शब्द आहे ‘सेवावस्ती’. ज्या वस्तीला सेवेची गरज आहे, ती!

इथली मुले भंगार गोळा करण्यापासून भीक मागण्यापर्यत सगळे करतात. शाळा ही त्यांची शेवटची गरज! ती पहिली गरज व्हावी यासाठी हनीफने प्रबोधन सुरू केले. “लेकरांना शिकवाल तरच परिस्थिती बदलेल..” असा विश्वास त्याने गरिबांना दिला. मुले शाळेकडे वळू लागली. त्यापैकी अनेक मुले-मुली आज दहावी-बारावी आणि उच्च शिक्षणापर्यत पोचली आहेत. हनीफने शाळेत घातलेला पहिला मुलगा आज महिन्याला आठ-दहा हजार कमवत कुटुंबाला सावरत आहे. 

 झोपडपट्टीतील मुले गुन्हेगारी प्रवृत्तीची असतात असा ठपका ठेवून नामांकित शाळा या मुलांना प्रवेश देत नव्हत्या. हनीफने पाठपुरावा करून मुलामुलींची जबाबदारी घेत त्यांना प्रवेश मिळवून दिला. भटक्या कुटुंबांतील पाचशेच्यावर मुलांना उच्च शिक्षणासाठी पैसे मिळवून दिले. हनीफने बेवारस, अत्याचारीत, मुली-महिलांनाही आधार मिळवून देण्याचेही काम केले. 

जुने कपडे गोळा करुन मुंबईला विकण्याचा व्यवसाय करणार्याठ रामवाडी झोपडपट्टीतील महिलांपैकी एकजण दोन वर्षांपूर्वी मुंबईला जाताना दौंड स्थानकात रेल्वेखाली आली. अपघातात तुटलेल्या हातासह नगरला आल्यावर तिच्या मदतीला पहिला धावला हनीफ. काम करता-करता हनीफ तिथे रमूनच गेला. विशेष म्हणजे त्याला पत्नी यास्मिनची मोठी साथ आहे. यास्मिन कलाशिक्षिका आहे. हनिफ-यास्मिनला दोन बाळे आहेत.

हनीफ स्वतःच्या कामाविषयी विलक्षण नम्रपणे बोलतो. त्याच्या विचारांत स्पष्टता आहे. तो म्हणाला, “या कामातून मिळणारा आनंद मला जीवनातल्या अन्य कोणत्याही आनंदाहून मोठा वाटतो. झोपडपट्टीतलं दुखः खूप वाईट आहे. शिक्षण हाच दुःखमुक्तीचा उपाय आहे. मी फार काही केलेलं नाही. फक्त या मुलामुलींना विश्वास दिला, प्रेमस्पर्श दिला. सर्वोच्च प्राधान्याने हे काम करण्याची गरज आहे. इथल्या मुलांच्या हातात चाकू-पिस्तुल येण्याआधी पेन देण्याची गरज आहे. माध्यमांनी अशी कामं सर्वदूर पोचवली पाहिजेत. सोशल मिडिया तर हे काम खूपच प्रभावीपणे करू शकतो.”

- सूर्यकांत पाटील

...त्यांस देव आहे

नगर शहर, परिसरात किंवा जिल्ह्याच्या कानाकोपऱ्यात एखादी अनाथ, वेडसर व रस्त्यावर फिरणारी महिला असल्याचे डॉ. राजेंद्र व डॉ. सुचेता धामणे यांना कळाले की ते लगेचच त्या व्यक्तीला घेऊन येतात अन तिथपासून धामणे दाम्पत्याची सुरु होते न संपणाऱ्या वेदनांची लढाई.

नगर शहर, परिसरात किंवा जिल्ह्याच्या कानाकोपऱ्यात एखादी अनाथ, वेडसर व रस्त्यावर फिरणारी महिला असल्याचे डॉ. राजेंद्र व डॉ. सुचेता धामणे 

यांना कळाले की ते लगेचच त्या व्यक्तीला घेऊन येतात अन तिथपासून धामणे दाम्पत्याची सुरु होते न संपणाऱ्या वेदनांची लढाई. 

नगर-मनमाड रस्त्यावर अहमदनगर शहरापासून साधारण वीस किलोमीटरवरचं शिंगवे गावं. साधारण तीन हजार लोकसंख्या. या गावाला गावपण आलं ते डॉ. राजेंद्र व डॉ. सुचेता धामणे यांच्या 'इंद्रधनु' अनाथलयामुळे. या अनाथालयात तब्बल १०५ अनाथ, मनोविकलांग महिला आणि त्यांची १५ मुले कायमस्वरूपी राहत आहेत.

हे सगळं कसं सुरु झालं त्याची ही गोष्ट. डॉ. राजेंद्र व डॉ. सुचेता यांचे नगर शहरात खाजगी रुग्णालय. स्वभाव संवेदनशील. त्यामुळे मदतीलाही तत्पर. एक दिवस त्यांना एक वेडसर व विकलांग महिला विष्ठा खाताना दिसली. ही गोष्ट त्यांच्या नजरेसमोरून हटेना. या महिलांचं आयुष्य नेमक काय, कसं आहे याचा विचार त्यांना स्वस्थ बसू देईना. त्यानंतर त्यांनी वेडसर, विकलांग, अपंग महिलांची सेवा करण्याचा निर्णय घेतला. सुरुवातीला घरुन निघाले की या महिलांना देण्यासाठी खाद्यपदार्थ सोबत ठेवू लागले. दिवसभरात तब्बल साठ ते सत्तर अनाथ, निराधार, अपंग, मनोरुग्णांना रोजच घरचं जेवण द्यायला सुरुवात झाली. 

एकदा एक विकल अवस्थेतील आजीबाई त्यांना रस्त्यात दिसल्या. सारखं ‘मरायचं आहे’ असं म्हणत होत्या. त्यांच्या मुलाने त्यांना त्या मनोरुग्ण, अपंग झाल्या म्हणून रस्त्यावर टाकून दिलं होत. या आजीबाईंना डॉक्टरांनी घरी आणायचं ठरवलं. ‘मी त्यांना घरी घेवून येवू का?’ असा प्रश्न मी माझी पत्नी डॉ.सुचेताला फोन करून विचारल्याचं डॉक्टर सांगतात. हाच खरा दोघांच्याही कसोटीचा क्षण! कारण या लोकांना खायला घालण्यासाठी दररोज ६०-७० डबे तयार करण, रस्त्यावरच त्यांच्यावर उपचार करण ठीक होतं. पण, एकदम अशा घाणीने माखलेल्या.. देहधर्माची शुद्ध हरवलेल्या एखाद्या महिलेला घरीच घेवून यायचं म्हणजे अतिच झालं. पण काहीही विचार न करता सुचेता यांनी मात्र लगेच घेऊन या..असं सांगितल. इथूनच खऱ्या अर्थाने 'इंद्रधनू'ची सुरुवात झाली. 

महामार्गावर, शहरात, गावखेड्यात येथील शहाण्या म्हणवल्या गेलेल्या व्यवस्थेने मनोरुग्ण आणि गंभीर आजारांनी त्रस्त महिला मरण्यासाठी सोडून दिलेल्या असतात. त्या अनन्वित लैंगिक अत्याचाराची शिकार होतात. त्यामधून कधी गर्भवती होतात आणि रस्त्यावरच फिरत राहतात. त्याचं पुढे काय होत? गायीची पवित्रता आणि संगोपन याची काळजी असणारा आपला समाज रस्त्यावर जगणाऱ्या बाईला मात्र माणूसही मानण्यास तयार नसतो. हा विरोधाभास पाहून आपणचं अशा महिलांच्या सेवेसाठी स्वखर्चातून अनाथालय सुरु करण्याचा निर्णय घेतल्याचं डॉ. राजेंद्र सांगतात. 'इंद्रधनू' मुळे त्यांना हक्काच घर मिळालं. 

महामार्गावर, एखाद्या गावात, शहरात बेवारस, मनोरुग्ण महिला सापडल्या की त्यांना तातडीने तेथून घेऊन यायचं. आल्यावर प्रथम स्वच्छ करायचं. त्यांच्या सर्व वैदकीय तपासण्या, मनोविश्लेषण करून त्यांच्यावर उपचार सुरु करायचे. एखादी महिला रस्त्यावर झालेल्या बलात्कारातून गर्भवती झालेली असते. आपल्या पोटात बाळ आहे ही जाणीवही तिला नसते. तिच्या प्रसूतीपूर्व तपासण्या करायच्या. ती मुळातच उकिरड्यावरच अन्न खाऊन कुपोषित आणि आजारी असते. मग तिची विशेष काळजी धामणे दाम्पत्य घेतात. बाळंतपण पार पाडायचं, तिची काळजी घ्यायची आणि पुढे या मुलांना आपलं नाव देवून त्यांचे पालकत्व स्वीकारायचं. ही मुलं कायदेशीर अडचणीमुळे दत्तक जात नाहीत. त्यांचा सांभाळ आपली मुलं म्हणून करायचा हेही एक महत्वाचं काम. यामुळेच आज 'इंद्रधनू' या नावाबरोबरच 'माऊली' या नावानेही संस्था ओळखली जाते.
डॉ. राजेंद्र धामणे व डॉ. सुचेता धामणे
संपर्क - ९८ ६० ८४७९५४

सूर्यकांत पाटील, नगर