गौताळा आज मोकळा श्वास घेत आहे....

औरंगाबाद शहरापासून 80 किलोमीटर अंतरावर वसलेलं गौताळा अभयारण्य. सातमाळ्याचे उंच डोंगर, दऱ्या ,आकाशाला भिडणारी असंख्य झाडं, नाले, झरे आणि तळ्यांनी औरंगाबाद - जळगाव सीमेवरचं हे समृद्ध जंगल. 54 प्रजातींचे प्राणी तर 230 प्रजातींचे पक्षी. नीलगायी, बिबट्या, अस्वल, हरीण, तरस, लांडगे, रानडुक्कर या जंगलाचं वैशिष्ठय. आणखी एक विशेष म्हणजे हे जंगल पूर्णपणे प्लॅस्टिकमुक्त आहे. 

याचं श्रेय वनाधिकारी रत्नाकर नागपूरकर यांना. राज्यात प्लॅस्टिकमुक्तीची घोषणा होताच नागपूरकर यांनीही जंगलात तातडीनं अंमलबजावणी सुरू केली. प्लॅस्टिक जंगलात न्यायला पूर्णपणे बंदी. पाण्याच्या बाटल्यांसाठी 10 रुपये डिपॉझिट. आत जाताना वॉचमनला बाटल्या दाखवायच्या, कुपन घ्यायचं. परत आल्यावर नेलेल्या सगळ्या बाटल्या परत आणून दाखवायच्या आणि डिपॉझिट परत घ्यायचं. यामुळे प्लॅस्टिकचा नवीन कचरा थांबला.

जंगलात आधीचा कचरा वेचण्यासाठी नागपूरकर यांनी आपल्या सहकाऱ्यांसह जंगल अक्षरशः पिंजून काढलं. या मोहिमेत प्लॅस्टिकच्या तब्बल 15 हजार बाटल्या जमा झाल्या. त्या प्लॅस्टिक कचरावेचकांकडे देण्यात येत आहे. त्यातून त्यांचंही अर्थार्जन होत आहे.
जंगलाची नीट पाखरण करणारे वनाधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांमुळे गौताळा आज मोकळा श्वास घेत आहे. असं करणं शक्य आहे, बघा. 

एक आहे सुमीत...

औरंगाबाद येथे जटवाडा परिसरातील सईदा कॉलनी. इथल्या सुमीत देविदास पंडितची ही गोष्ट. त्याचं वय २४. एस.पी.जेन्टस पार्लर हे केशकर्तनालय तो चालवतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुलगी वाचवा मुलगी शिकवा’या उपक्रमाला पाठींबा म्हणून त्यानं एक अनोखा उपक्रम हाती घेतला आहे. सुमितने त्यांची कन्या लक्ष्मीच्या दुसऱ्या वाढदिवशी म्हणजे ३१ डिसेंबर २०१६ पासून एका आगळ्या उपक्रमास सुरवात केलेली आहे. कोणत्याही कुटुंबात जर मुलगी जन्माला आली तर त्या मुलीच्या वडिलांची दाढी कटिंग २ महिने २१ दिवस मोफत करतो आहे. वडिलांना शाल श्रीफळ, आईला साडी, मुलीला ड्रेस देऊन तो सत्कार करतो. मुलीचे जावळ मोफत काढून देतो. तसंच मुलीच्या नावे सुकन्या योजनेच्या खात्यात स्वखर्चाने २८१ रुपये टाकून खाते उघडून देत आहे. या योजनेचा लाभ आजपर्यत ६३ मुलींच्या पालकांनी घेतला आहे. 

याही पुढं एक पाऊल टाकत त्यानं मागील वर्षी रक्तदान शिबीराचं आयोजन केलं होतं. ३४ रक्तदात्यास एक रोपटे देऊन सत्कार करण्यात आला. या रक्तदात्यांची १ महिना २१ दिवस दाढी कटिंगही त्यानं मोफत केलं. जून २०१७ पासून सुमितने जे कुटुंब शौचालय बांधून त्याचा नियमित उपयोग करेल त्या कुटुंब प्रमुखास शाल श्रीफळ, १ महिना ११ दिवस दाढी, कटिंग मोफत देऊन सत्कार करण्याचा नवीन उपक्रम सुरु केला आहे. आतापर्यंत २६ ग्राहकांनी या योजनेचा लाभ घेतला आहे. सुमितचं आणखी एक विशेष काम म्हणजे कुठंही बेवारस पडलेल्या निराधार, अपंग, रुग्ण किंवा मनोरुग्णाना शोधून तो त्यांची दाढी- कटिंग करून देतो. त्यांना आंघोळ घालून देतो. प्राथमिक औषधोपचारही करतो. नवीन कपडे देऊन तो १०८ रुग्णवाहिकेला फोन करुन सरकारी दवाखान्यात दाखल करतो. एवढंच नाही तर त्यांची प्रकृती ठणठणीत होईपर्यंत त्यांना स्वत:च्या घरुन जेवणाचे डबेही तो पुरवतो आहे. मराठवाडा, विदर्भ, खान्देश अशा विविध ठिकाणी जाऊन आतापर्यंत ३६९ बेवारस लोकांना माणुसकीची मदत करून त्यांचा चेहरा मोहरा बदलण्याचं काम त्यानं केलं आहे. भीक मागणा-या सुमारे १७० लोकांचं मत परिवर्तन करून त्यांना मानसिक आधार देत त्यानं त्यांना कामाला लावलं आहे.

चंदेरी दुनियेतील सेलिब्रिटी ‘दुर्गा’ ग्रामविकासासाठी सरसावली... पांढरी गावात घडवली जलक्रांती अन‌् पाणंदमुक्ती

'एस दुर्गा’ (बहुचर्चित मल्याळी चित्रपट) फेम राजश्री देशपांडे. चंदेरी दुनियेत वावरताना समाजाला आपला उपयोग व्हावा, ही भावना तिच्या मनात रुंजी घालत होती. राजश्री मूळची औरंगाबादची. आसपासच्या परिसरात फिरताना पांढरी गाव आढळलं. गावात 300 कुटुंब, पाण्याचं दुर्भिक्ष्य, पायाभूत सुविधांची वानवा, सार्वजनिक कामांबाबत लोकांची उदासिनता. राजश्री आणि तिच्या सहकाऱ्यांच्या प्रयत्नांतून पांढरीचा गावविकास आराखडा तयार केला, सर्वांना एकत्र आणलं. राजश्रीचे पदरचे दीड लाख आणि मुंबईतल्या काही सहकाऱ्यांनी उत्स्फूर्तपणे केलेल्या मदतीतून बेमळा नदीच्या पात्राचं खोलीकरण, रुंदीकरण केलं. ग्रामस्थ एकत्र आल्याचं पाहून प्रशासनाचीही या कामी साथ मिळाली. तीन वर्षांनंतर, आज या नदीपात्रात जलसाठा झाला अाहे. भूजल पातळीही वाढली.
गावाच्या पाणंदमुक्तीबाबत जागृती करत राजश्रीनं जवळपास दोनशे कुटुंबांना स्वच्छतागृह उभारण्यास आणि ती वापरण्यासाठी उद्युक्त केलं. जिल्हाधिकारी नवलकिशोर राम, तहसीलदार सतीश सोनी, बीडीओ एस.सी.राठोड यांनीही काही दिवसांपूूर्वी राजश्री आणि तिच्या टीमचं अभिनंदन केलं.आपण त्या गावात असू - नसू, एकदा सुरू केलेलं काम स्थानिक नेतृत्वानं, लोकांनी सुरू ठेवलं पाहिजे, याची विशेष काळजी राजश्री घेते. अर्थात तिच्यासाठी हे सगळं सोपं नव्हतं. ग्रामस्थांच्या भेटीसाठी ती मुंबईहून पहिल्यांदा आली होती तेव्हा ती आपल्या गावासाठी काम करेल, याबाबत त्यांना विश्वास वाटला नव्हता. मात्र गावकऱ्यांचं शंकानिरसन करत, आपला उद्देश केवळ ग्रामविकासाचाच आहे आणि आपण ठरवलेलं काम पूर्ण करणारच, हा विश्वास राजश्रीनं ग्रामस्थांना दिला.

पांढरीच्या कायापालटानंतर राजश्रीने जालना जिल्ह्यातलं मठजळगाव हे गाव निवडलं आहे. जिल्हाधिकारी शिवाजी जोंधळे यांच्यासोबत गावाला भेट देऊन विकासआराखडा तयार केला आहे. जळगाव जिल्ह्यामधल्या काही गावांतही तिचं काम सुरू आहे.
आपण ज्या भागातून येतो, त्या भागाच्या विकासासाठी काहीतरी योगदान दिलं पाहिजे, अशी राजश्रीची भूमिका प्रशंसनीय तर आहेच. अनुकरणीयसुद्धा आहे. 

-अनंत वैद्य.

घंटा नसलेली अनोखी शाळा!

मी मूळचा बीडचा, घरची परिस्थिती तशी जेमतेमच, त्यामुळे डी.एड. केलं आणि ते करतानाच जाणवलं, मानवी समाजाचे भविष्य मानली जाणारी पिढी घडविण्याचे सामर्थ्य आपल्याला मिळतंय, अजून काय पाहिजे? 2005 मध्ये पहिली नेमणूक झाली ती औरंगाबादच्या पैठणमधील चिंचाळा नावाच्या एका दुर्गम खेड्यातील जिल्हा परिषद शाळेवर. विद्यार्थी नियमित नाहीत, शाळेचं बाह्यरुपही उदासवाणं. पहिल्या दिवशी या शाळेचा कायापालट करायचा मी निश्चय केला.

त्यासाठी आधी ग्रामस्थांसोबत बोलू लागलो. नवीन आलेला तरुण शिक्षक काहीतरी वेगळं घडविण्यासाठी धडपड करतोय, हे लोकांना समजलं. लोकांनीही आर्थिक मदत दिली. त्यातून सर्वप्रथम शाळा सुंदर रंगांनी रंगविली. मी स्वत: मुलांच्या मदतीने भिंतींवर राष्ट्रीय नेत्यांची, फळा- फुलांची, पाठातल्या शब्दांची आणि अंकांची वेगवेगळी चित्रं भिंतींवर रंगविली. शाळेसमोर सुंदर असे फुलझाडांचे उद्यान विकसित केलं.
या शाळेत काम करताना मी कधीही घड्याळाकडे पाहिलं नाही. प्रसंगी रात्रीचे आठ- नऊ वाजेपर्यंत शाळेत थांबून काम केले. शाळेचे भौतिक स्वरूप बदलल्याने विद्यार्थ्यांना शाळा खूपच आवडू लागली, मुलं उत्साहाने दररोज शाळेत येऊ लागली. मात्र केवळ बाह्य स्वरूप सुंदर असून चालणार नाही तर विद्यार्थ्यांची आणि शाळेची गुणवत्ता वाढविणेही गरजेचं, हे मला समजत होतं.

                                                                                          या शाळेत चौथीपर्यंतच्या वर्गासाठी आम्ही दोनच शिक्षक शाळेत होतो. त्यामुळे मुलांना उत्तम शिकवणं, हे ध्येय आणखी थोडं कठीण होतं. म्हणूनच आम्ही शिक्षकांनी मुलांना स्वावलंबी बनविण्यासाठी अनेक उपक्रम सुरु केले. त्यातलाच एक म्हणजे - ‘दत्तक मित्र’. यामध्ये प्रगत विद्यार्थी आणि अभ्यासात काहीसा मागे असलेला विद्यार्थी यांच्या जोड्या बनविल्या. हुशार विद्यार्थ्याने अप्रगत विद्यार्थ्याला मदत करायची, त्याला आलेल्या अडचणी सोडवून द्यायच्या. अगदीच उत्तर नाही मिळालं तर शिक्षकांकडे यायचं अशी पद्धत घालून दिली. शिवाय ‘रिंगण स्वाध्याय’ उपक्रमात आम्ही मुलांचे गट बनवित असू, यात कधी गणिताचे एखादं उदाहरण सोडवायचं असे किंवा इंग्रजी शब्दांचे अर्थ असत. शिवाय गटांची स्पर्धा ठेवली जाई, त्यामुळे आपल्या गटातील प्रत्येक विद्यार्थी हुशार व्हावा यासाठी इतर सवंगडी मदत करत असत.
याशिवाय विद्यार्थ्यांसाठी दिनांकाचा पाढा, शिष्यवृत्ती तसेच नवोदय विद्यालय अभ्यासिका, कौन बनेगा ज्ञानपती?, इंग्लिश डे असे अनेक नावीन्यपूर्ण उपक्रम आम्ही घेतले. विद्यार्थ्यांची प्रगती होत आहे, हे ग्रामस्थांना दिसत होते. त्यामुळे आम्हांला लोकसहभागातून तीन संगणकही मिळाले. विद्यार्थ्यांना संगणकशिक्षण देण्यासही सुरुवात केली. अगदी सुट्टीच्या दिवशीही विद्यार्थी शाळेत येत राहिले.
महत्त्वाचं म्हणजे आमच्या शाळेची घंटाच मी काढून टाकली. शाळेची वेळ खरंतर सकाळी 9.30 ते दुपारी 4.30 अशी होती. मात्र विद्यार्थी 8-8.30 लाच शाळेत हजर व्हायचे. वर्गाच्या किल्ल्याही गटनायकांच्या हाती सोपविलेल्या होत्या. आम्ही शाळेत येण्याआधीच विद्यार्थ्यांनी आपापला अभ्यास चालू केलेला असे. कोणी खेळात किंवा बागकामात रमलेला असे. शाळा सुटल्यानंतरही विद्यार्थी शाळेतच रेंगाळत. कोणी गोष्टीची पुस्तकं वाचत बसे, तर कोणी संगणकावर काम करत असायचा. घरी शैक्षणिक वातावरण नसलेले विद्यार्थी शाळा भरण्याच्या आधी आणि शाळा सुटल्यावर हक्काने शाळेतच अभ्यास करीत बसायचे.
वाळके सर सध्या बीडच्या पारगाव जोगेश्वरीच्या शाळेत कार्यरत आहेत, तिथं त्यांनी राज्यातला पाहिला ऑडिओ- व्हिडिओ शालेय स्टुडिओ उभारलाय
सोमनाथ वाळके.

+2

बकेटमधून मिळवा वर्षभर भाजीपाला

आजपर्यंत आपण परस बाग, टेरेस गार्डन, किचन गार्डन याबद्दल खूप काही ऐकलं असेल पाहिलं असेल आणि क्वचित प्रत्यक्षात उतरवलंही असेल. पण हे सगळं खर्चिक, अडचणीचं; प्रत्येकाला जमलं असेलच असं नाही. पण, आता सगळ्यांनाच उपयोगी ठरू शकेल असं एक गार्डनचं नवं स्वरूप उदयाला आलंय ते म्हणजे 'बकेट किचन गार्डन.'होय; या भन्नाट संकल्पनेच्या निर्मात्या आहेत, औरंगबादच्या वैशाली देशमुख. औरंगबादच्या एमजीएम महाविद्यालयातील कृषी विज्ञान केंद्रात त्या प्राध्यापक म्हणून काम करतात. इथंच त्यांनी हा प्रयोग केला. सुरुवातीला दहा बकेट आणून त्यात त्यांनी टोमॅटो, वांगे, भेंडी, कोथिंबीर, मेथी, दोडका, दुधी आणि मिरच्या या भाजीपाल्यांची लागवड केली. काही दिवसातच त्यांना याचा रिझल्टसुद्धा मिळाला. सुरुवातीला मेथी, कोथिंबीर चांगली आली. त्यानंतर टोमॅटो, वांगे आणि मिरच्यांची सुरुवात झाली. त्यांचे बहर चांगले होऊन फळधारणा चांगली झाली. विशेष म्हणजे या फळबाज्यांचा भर तब्बल सहा महिने कायम राहिला. पन्नास रुपयांच्या बकेट, मातीसोबत गांडूळ खतांचा वापर केला, कुठलीही रासायनिक खतं, फवारणी नाही. कीड पडली तेव्हा आंबवलेलं ताक, किंवा गांडुळपाणी याचा फवारणीसाठी वापर केला आणि कीड नियंत्रणात ठेवली. यामुळे पिकांची रोगप्रतिकारशक्ती वाढली. त्यामुळे फळधारणा चांगली झाली. आणि उत्पादन चांगलं मिळालं.  वैशाली देशमुख म्हणाल्या की, “दहा बकेटच्या माध्यमातून चार माणसांच्या कुटुंबाला वर्षभर सहज भाजीपाला पुरवठा होऊ शकतो. विशेष म्हणजे त्यासाठी अत्यल्प खर्च येतो आणि मेहनत खूप कमी करावी लागते. त्याचबरोबर हे सगळे ऑरगॅनिक पदार्थ आपल्याला घरातच उपलब्ध होतात. त्यामुळे वर्षभर भाजीपाल्यावर होणारा खर्चही कमी होतो.” बकेट गार्डन शहरी भागात नागरिकांना तयार करता येऊ शकते. गॅलरीत किंवा ऊन लागेल अशा ठिकाणी या बकेट ठेऊन भाजीपाला घेता येऊ शकतो. शहरी महिलांना सोपं पडावं यासाठी त्या आता बकेट गार्डनचं स्वतंत्र किटच उपलब्ध करून देणार आहेत. ज्यात बी बियाणे, गांडूळ खत, बकेट आणि संभाव्य कीटनियंत्रणासाठी आवश्यक माहिती पुस्तिका असं त्याचं स्वरूप असणार आहे. अशी युझर फ्रेंडली बकेट गार्डन अधिक लोकांपर्यंत पोचली तर पालेभाज्यांच्या क्षेत्रात नवा अध्याय सुरू होऊ शकतो.
- दत्ता कानवटे.

अनिता जनार्दन भडके, मुख्याध्यापिका, मनपा शाळा, औरंगाबाद.

'ती’च्या उमेदकथा - नवरात्रोत्सवविशेष

औरंगाबाद शहरातल्या बन्सीलाल नगरची मनपा शाळा. रंग उदास झालेली, खिडक्यांच्या काचा तुटलेली, गरिबांघरच्या पोरांची... नेहमीसारखीच... पण या शाळेत एक गोष्ट मात्र वेगळी आहे. ती म्हणजे या शाळेची मुख्याध्यापिका शाळा टिकावी, मुलं शिकावीत म्हणून जीवाचं रान करते... तिचं नाव आहे अनिता जनार्दन भडके.
अनितामॅडम मूळच्या उस्मानाबाद जिल्ह्यातल्या, भूम तालुक्यातील सुकटा या गावातील. माहेर याच तालुक्यातलं पाथरूड. बाप दादासाहेब बोराडे. त्यांनी अनिताला दहावीपर्यंत शिकवलं आणि दहावीची परीक्षा दिल्याच्या 15 व्या दिवशीच तिचं लग्न लावून दिलं. वरात औरंगाबादला आली. सोबत आलं मनातलं शिकायचं आणि शिक्षक व्हायचं स्वप्नदेखील. 

थोड्यात दिवसात निकाल लागला. आणि अनिता दहावीला बोर्डात पहिल्या आल्या. स्वप्नं पूर्ण होतील अशी आशा वाटू लागली. पण डीएड करण्यास नवऱ्याने नकार दिला. तब्बल पाच वर्षं नवऱ्याने शिकायला परवानगी द्यावी म्हणून त्या प्रयत्न करत राहिल्या. शेवटी एकदा नवऱ्याची नजर चुकवून घराशेजारी असलेल्या डीएड कॉलेजला प्रवेश घेतला. यावेळी कदाचित त्यांची चिकाटी बघून नवऱ्यानेही सूट दिली आणि डीएड झालं. आता पुढचा टप्पा होता, शिक्षक म्हणून नोकरीचा. इथंही पुन्हा नवऱ्याचा नकार. पाच वर्षं प्रयत्न करत राहिल्या आणि मॅडम महापालिकेच्या शाळेत शिक्षक म्हणून रुजू झाल्या.
स्वप्न साकार झालं. आणि कर्तृत्व दाखवायची संधीही मिळाली. मॅडम काही दिवस कंचनवाडीच्या मनपा शाळेत होत्या. इथे फक्त सव्वाशे मुलं होती. गावात रिकाम्या फिरणाऱ्या शाळाबाह्य मुलांचं प्रमाण खूप जास्त होतं. मॅडमनी ही सगळी मुलं शाळेत आणायचं ठरवलं. त्यासाठी सर्वप्रथम वर्गातली छडी फेकून दिली. गाणी, कविता, कथा, गोष्टी सुरू झाल्या आणि मुलांचा आकडा अडीचशे पार करून गेला. पण दुसऱ्याच महिन्यात मॅडमची बदली झाली. बदली रद्द करण्यासाठी गावकऱ्यांनी शाळेला कुलुपही ठोकलं. महापालिकेच्या इतिहासात एक शिक्षकासाठी झालेलं हे पाहिलं आंदोलन. 

पुढे मॅडम बन्सीलाल नगरच्या मनपा शाळेत आल्या इथे तर विद्यार्थ्यांची वानवाच. मॅडमनी वस्त्या, पालावर फिरून भटक्या विमुक्तांची, दलितांची, गरिबांची, शाळा सुटलेली, शाळेत न जाणारी अशी सगळी मुलं गोळा करून शाळा सुरू केली. या मुलांना येण्याजाण्यासाठी वाहनांची सोय सुरू केली. आज या शाळेत शिक्षकांच्या वर्गणीवर, एक तीस सिटांची बस, एक 18 सिटांची व्हॅन आणि सहा सहा सिटांच्या दोन रिक्षा सुरू केल्या आहेत. विशेष म्हणजे याचे सगळे पैसे मॅडम आणि शाळेतले शिक्षक आपल्या पगारातून वर्गणी करून देतात. शाळेजवळ राहणाऱ्या मुलांना त्यांनी सायकल घेऊन दिल्या. आजही त्यांना पंक्चर काढायला, हवा भरायला मॅडमच पैसे देतात. दुपारच्या खिचडीची सोय उत्तम असते. शाळेची गोडी लागावी म्हणून मॅडम शाळेत कधी जांभळं, बोरं, पेरू, केळं अशी फळं आणतात आणि वाटतात. मुलंही खुशीत असतात.
आता मॅडमची रिटायरमेंट जवळ आलीय. मॅडम म्हणतात, "रिटायरमेंटनंतर मला एक शाळा उघडायची आहे, जिथं गरीब श्रीमंत असं कॉम्बिनेशन असणार आहे. त्या शाळेत श्रीमंतांना फी आणि गरिबांना मोफत शिक्षण देणार." या शाळेसाठी मॅडमनी तीस वर्षांपूर्वी अर्धा एकर जमीन घेऊन ठेवली आहे. महिन्याला शंभर रुपये करत त्यांनी या जागेचे पैसे फेडलेत, निवृत्त झाल्यानंतर त्या येणाऱ्या पेन्शनमधून शाळानिर्मितीचा खर्च भागवणार आहेत. 

नोकरी करतच अनिता यांनी आपलं पुढचं शिक्षणंही पूर्ण केलं. त्यांनी बीए, बीएड, एमए, एमड आणि एमफिल पूर्ण केलं. शिक्षणशास्त्रात पीएचडी करायचं हे त्यांचं पुढचं स्वप्न. ज्या महिलेचं दहावी झाल्यानंतर पंधराव्या दिवशी लग्न होतं, बोर्डात पहिला येऊन डीएड करायला पाच वर्षे लागतात, डीएड ला प्रथम येऊन नौकरी करायला पुढची पाच वर्षे जातात... तीच महिला शिक्षकी पेशात आपल्या कामाने आदर्श निर्माण करत, शिक्षणाच्या सगळ्याच डिग्र्या पादाक्रांत करते. हा प्रवास खरंच थक्क करून सोडणारा आहे. 

‘ती’च्या उमेदकथा

‘ती’च्या उमेदकथा - नवरात्रोत्सव विशेषविद्यार्थिनींची मासिक पाळी हा विषय शाळेतल्या शिक्षिका कसा हाताळतात ते समजून घेण्यासारखं असतं. अलिकडे औरंगाबाद जिल्ह्यात खुलताबाद तालुक्यातल्या गोळेगाव इथली जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा बघितली. तिथल्या शिक्षिका पिंकी सोनावणे भेटल्या. त्यांची कामावरची पकड चेहर्‍यावरूनच जाणवत होती. त्यांनी मासिक पाळी काळातल्या स्वच्छतेच्या व्यवस्थापनासंबंधीचं प्रशिक्षण घेतलं होतं.
प्रशिक्षणामुळे विचार करण्याची पद्धत पूर्णपणे बदलून गेल्याचं त्यांनी सांगितलं. युनिसेफच्या भारती सहलिया यांनी घेतलेल्या ट्रेनिंगमध्ये विद्यार्थिनींनी मासिक पाळी काळात स्वच्छता कशी राखावी आणि या नैसर्गिक क्रियेकडे समाजाचा पाहण्याचा दृष्टिकोन कसा आहे, कसा असावा यावर चर्चा झाली.
सोनावणेबाई प्रांजळ कबुली देत म्हणाल्या, “खरं तर मीच मासिक पाळीविषयी खरी माहिती प्रथमच घेत होते. मासिक पाळीविषयीच्या संभ्रमांपायी मीच बर्‍याचदा कामात, आत्मविश्वासात कमी पडले होते. ट्रेनिंगमध्ये या विषयावर उघड चर्चा झाली तेव्हा मलाही अवघडल्यासारखं झालं होतं. मात्र मासिक पाळीविषयीचे समज गैरसमज या विषयावर भारतीताई बोलू लागल्या तेव्हा चर्चेत रस येऊ लागला. एका वेगळ्याच विश्वासाने आतून उभारी घेतली.” “याच गोष्टी वर्गात मुलींना सांगू लागले तेव्हा मुली अवघडल्यासारख्या झाल्या. मुलींना वेगवेगळ्या विषयांवर चर्चा करून खुलवून पाहिलं, तरी त्या बोलायला तयार होईनात. मग मी माझे स्वतःचे अनुभव, गैरसमज याविषयी चर्चा सुरू केली. त्यानंतर मुली हळूहळू तोंड उघडू लागल्या.”
“एकीने उठून सांगितलं, "बाई प्रियंका काल खोटं कारण सांगून शाळेतून मध्येच निघून गेली. तिला पाळी आली होती. " वर्गात हशा पिकला. मी मात्र गंभीर झाले. त्याचबरोबर खजीलही. खजील अशासाठी की आपण एक स्त्री शिक्षक असूनही आपण या मुलींचे प्रश्न समजून घेतले नाहीत. त्या वारंवार सुट्टी घेतात किंवा शाळेतून मध्येच निघून जातात याचं कारण समजून घेतलं नाही. आता मात्र तसं होऊ द्याच नाही असं ठरवलं. शाळेचे मुख्याध्यापक संजय वैष्णव यांनीही प्रोत्साहन दिलं.”
“आता वर्गात खूप फरक जाणवतोय. मुली जवळ आल्यात. त्यांचा विश्वास मी संपादन केला आहे. त्या घरातल्या गोष्टीही शेअर करू लागल्या आहेत. मुलींच्या अभ्यासातून त्यांचा वाढलेला आत्मविश्वास दिसू लागलाय. मुलींच्या सूप्त गुणांना प्रकाशात आणण्यासाठी मीही प्रयत्न करते आहे. मुली खुप खुश दिसतात. आता वर्गातील उपस्थितीही वाढली आहे.”
शरीर-मनाने सुदृढ स्त्रिया ही समाजाची गरज आहे. अशा स्त्रियाच निरोगी समाज तयार करतात. मासिक पाळीतून मनुष्य जन्मतो. त्यामुळे मासिक पाळी विषयी सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवायलाच हवा. त्यातच समाजाचं भलं आहे. पिंकी सोनावणे तेच काम करत आहेत.

- पिंकी सोनावणे, प्राथमिक शिक्षिका, गोळेगाव, जि औरंगाबाद
 - लता परब

लतीफकाकांची पुस्तकलेणी

लतीफकाकांच्या मुला-नातवंडांनी भरलेल्या घरातच चक्क 30 हजार पुस्तकांनी भरलेली कपाटं आणि 3 खोल्या बघून अबब व्हायला होतं. प्रत्येक गोष्टीच्या मुळापर्यंत जायचं आणि त्यासाठी स्वतःच अभ्यास करायची काकांची सवय. त्या त्या विषयातली पुस्तकंच त्यांचे मार्गदर्शक! काकांच्या या स्वयंअध्ययन आणि अचूकतेच्या ध्यासातूनच ही वैयक्तिक लायब्ररी निर्माण झालीय. अगदी पाळीव प्राणी, पक्षी पाळावेसे वाटले तरी त्याची पूर्ण माहिती घेऊन मग ते कृती करतात. मराठी, हिंदी, इंग्रजी सोबतच फार्सी, अरबी, उर्दू, अशा अनेकविध भाषेतली शैक्षणिक आणि इतर विषयांची अशी प्राथमिक ते अगदी पदवीपर्यंतची सर्व पुस्तके त्यांच्याकडे आहेत. शिवाय माहिती, तंत्रज्ञान, विज्ञान, महिला, लहान मुलं, त्यांचे विविध प्रश्न, आरोग्य, कलाकुसर, अन्न पदार्थ तसेच विविध गोष्टी बनवायला शिकणे अशा अनेक शिकायच्या गोष्टींचा मोठा आणि तो ही सिरीजमध्ये असा संग्रह काकांनी मेहनतीतून निर्माण केलाय. 

लतीफकाका औरंगाबादमधल्या टाइम्स कॉलोनीत राहतात. पाटबंधारे विभागातून कार्यकारी अभियंता या पदावरून काका निवृत्त झाले आहेत. आज काकांच्या खाजगी ग्रंथालयात साधारणपणे 400 ते 500 वेगवेगळ्या विषयांची प्रत्येकी 50 ते 100 पुस्तके जमा केली आहेत. शिवाय 7,8 भाषांच्या डिक्शनरी, एनसायक्लोपेडियांनी काकांची कपाटे भरलेली आहेत. धार्मिक ग्रंथांचं एक खास दालनच आहे काकांचं.
काही खास दैनिकं, साप्ताहिकं पाक्षिकं, मासिकं ही वर्षानुसार बाईंडिंग करून काकांनी जतन केलेली आहेत. नॅशनल जिओग्राफी मासिकांचे 1967 पासूनचे सर्व अंक इथे सापडतील. आणखी म्हणजे अनेक पेन, पेन्सिली, खोडरबर, जुने कंदील, जुन्या काही वस्तू अशा अनेक गोष्टी काकांच्या संग्रही आहेत.
आता काकांनी पंचाहत्तरी ओलांडलेली आहे. तरीही ते स्वतःच या पुस्तकांची, ग्रंथालयाची देखभाल करतात. पुस्तक खरेदीसाठी भारतात ते अनेक ठिकाणी फिरले आहेत. आणि या सर्वासाठी ते दर महिन्याला 5 हजार रुपये खर्च करतात. 

आपल्या कामात सतत व्यग्र असणारे आणि मितभाषी लतीफकाका डायरीतून मात्र बोलके होतात. 1962 पासून लिहिलेल्या त्यांच्या सर्व डायऱ्या पुस्तकासारख्याच आहेत. काकांचे चिराग-ए-अब्दी हे एक पुस्तकही प्रकाशित झालंय. काका गरजू मुलांसाठी अरबी आणि उर्दूचे क्लासेसही घेतात. 

या संग्रहातली किमान 25 हजार पुस्तकं काकांनी वाचली आहेत. साधारण परिस्थितीतून ही पुस्तकांच्या सोबतीने माणसं कशी मोठी होतात हा आशावाद काका लायब्ररीत येणाऱ्या सर्वांना देतात. आपल्या या कामाचा फारसा गाजावाजा करायला काका तयार नव्हते पण त्यांच्या दिवंगत पत्नी आयेशा यांच्या स्मृतीत हे ग्रंथालय सर्वांना खुलं करण्याच्या विचारात काका आता आहेत. औरंगाबादच्या वाचकांना ते लवकरच उपलब्ध होईल. लेण्यांमधून विविध संस्कृतींचा वारसा आपल्यापर्यंत पोहोचतो तशीच ही लतीफकाकांची पुस्तकलेणी सर्वधर्म समभाव आणि सर्व शिक्षेचा वारसा देतील. जिज्ञासू वृत्तीतून एक सामान्य माणूस वैयक्तिक पातळीवर असा मोठा पुस्तक संग्रह बनवतो. आणि गरजूना ते ग्रंथालय विनामूल्य उपलब्ध करून देतो हे आगळं उदाहरण ठरावं. 

- गीतांजली रणशूर, पुणे.

सोनाकाकीची जिद्द खरी, कमनशिबावर मात करी

सोनाकाकी. वय ७५. चेहरा थकलाय आणि हाताला थोडासा कंप सुटतो. पण तरीही काकीची जिद्द काही कमी नाही झालेली. मी समोर बसून प्रश्न विचारतो, "काय काय कामं केली काकी आयुष्यात?" किंचित हसून काकी मिश्किलपणे म्हणते, "चोरी न शिंदळकी सोडून बाकी सारं केलं बापा मी आयुष्यात."
काकीचा नवरा अपंग. नांगर हाणला; पाळी, कोळपन, पेरणी सगळं काकी एकटी करायची. पुढं काकीच्या हाती मोटारसायकल आली. मोटरसायकल चालवत ती डेअरीला दूध टाकायला जायची. काकीनं मळणीयंत्र, ट्रॅक्टर चालवला. ती अडाणी असूनही कशातच मागे नाही राहिली.

पण या जिद्दी सोनाकाकीच्या आयुष्याची कहाणी म्हणावी तितकी सोपी नाही. माहेर औरंगाबाद जिल्ह्यातल्या कन्नड तालुक्यातील पिपरगाव. ती थोडी वयात आली आणि गरिबीला वैतागलेल्या तिच्या बापाने तिचं लाखेगावतल्या गुलचंद चुंगडे यांच्याशी लग्न लावून दिलं. इथं मात्र काकीची घोर फसवणूक झाली होती. नवऱ्याची पहिली बायको जळून मेली तेव्हा तिला वाचवताना गुलचंद यांचा कमरेखालचा सगळाच भाग जळून गेला होता. नवरा अपंग झालेला.

नवरा अंथरणाला खिळून असायचा. अन काकी..! भर उन्हाळ्यात वरून सूर्य आग ओकत असताना, तापलेल्या मातीत वखर हणायची, भर पावसात एकटीनं पेरणी करायची, आणि भर थंडीत रात्री पिकाला पाणी द्यायची. भुताखेताची भीती तर तिनं केव्हाच फेकून दिली होती. मळणी झाल्यानंतर काकी स्वतः पोतं उचलून गाडीत भरायची, घेऊन यायची. काकीनं एकटीच्या जिद्दीवर शेतात 30 फूट खोल विहीरही खोदली.
संसाराचा गाडा ओढता ओढता काकीने आता या घराला सोन्याचे दिवस आणलेत. घरी किराणा दुकान आहे. दत्तक घेतलेल्या मुलासाठी मोटारसायकल आहे. शेतात भरभक्कम कडं टाकलेली विहीर आहे आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाशी सुसंगत शेतीची अवजारं काकीच्या कोठारात आहेत. कधीकाळी बैलगाडीत बसून कासरा ओढणारी ही बाई आता नव्या यंत्रांचे ब्रेकही तितक्याच सहजतेने दाबते.
सोनाकाकीची जिद्द आणि संघर्ष सर्वांनाच प्रेरक ठरो.
- दत्ता कानवटे.

चिमुकल्या हातांनी देव झळाळतो..!

औरंगाबाद शहरातल्या सेवन हिल चौकातून सूतगिरणी चौकाकडे निघालं की डाव्या बाजूला वेगवेगळ्या मुर्त्या बनवणाऱ्या अनेक झोपड्या आहेत. बांबूच्या आधार देऊन, वर बेगड टाकून बनवलेल्या तकलादू झोपड्या... पण याच झोपड्यांमध्ये चिमुकल्या हातांचा एक चित्रकलाकार आकार घेताेय. मूर्तीवर रंगाचा सफाईदारपणे हात फिरवणारा हा चिमुरडा आहे जितेंद्र बसनाराम सोलंकी मूळ राजस्थानातला, पण याच्या जन्मापूर्वीच कधीतरी याचे वडील रोजगाराच्या शोधत महाराष्ट्रात निघून आलेले. जीतेंद्र हा मूळ बंजारा समाजतला, त्याची घरातली भाषा गोरमाटी त्यामुळे इथे मराठी भाषेत शिक्षण देणाऱ्या पालिकेच्या शाळेशी त्याचं काही जमलं नाही... 

दुसरी पर्यंत कसतरी ढकलपास झाला नि दुसरीत शाळेला त्याने जय सेवालाल केलं... काही दिवस भंगार वेचून कुटुंबाला मदत केली. पण तो व्यवसाय फारसा न रुचल्याने त्याने मूर्त्यांच्या झोपड्यांमधला कलरचा ब्रश हातात घेतला... आता चांगलं वळण लागलंय त्याच्या हाताला... दिवसाकाठी दहा ते 12 छोट्या आणि पाच ते सहा मोठ्या मुर्त्या तो रंगवतो... सुरुवातीला पांढरा कलर मारून घेऊन त्यावर बेसिक कलर मारायचा नि मग मूर्तीला लेकरसारखं गोंजारत नक्षीदार रंग द्यायचा... जीतेंद्र या मूर्त्यांना इतक्या तन्मयतेने रंगवतो की चूक व्हायला त्याच्याकडे चॅनसच नाही. आता वय वर्ष फक्त बारा असलेला हा कलाकार इतक्या सफाईदारपणे मुर्त्या रंगवतो की जर याला तांत्रिक शिक्षण मिळालं तर चित्रकलेच्या क्षेत्रात नाव काढील पण आज तरी चित्रकला याचा छंद नसून आहे ते फक्त उवजीविकेच साधन... याला वर्षाकाठी या मुर्त्या रंगवण्याचे 30 हजार रुपये मिळतात...  आता सात महिने झालेत त्याला या सात महिन्याच्या काळात किती मुर्त्या रंगवल्या असतील याने हे यालाही आठवत नाही. "पुढे चालून काय व्हायचंय तुला" असा प्रश्न विचारला तर तो "बस अच्छा पेंटर बन जाऊं" इतकी माफक अपेक्षा व्यक्त करतो तो...  आयुष्याकडून खूप कमी मागणाऱ्या या मुलाच्या नशिबात पुढे काय मांडून ठेवलंय हे देवालाच माहीत पण सध्या तरी देवाला झळकवनं त्याचा सुंदर मेकअप करणं हे याच्या चिमुकल्या हातात आहे...                 

दत्ता कानवटे, औरंगाबाद. 9975306001

चिमुकल्या हातांनी जेंव्हा देव झळाळतो..!

औरंगाबाद शहरातल्या सेवन हिल चौकातून सूतगिरणी चौकाकडे निघालं की डाव्या बाजूला अनेक झोपड्या आहेत. इथंच वेगवेगळ्या मुर्त्या बनवल्या जातात. बांबूच्या आधार देऊन, वर बेगड टाकून बनवलेल्या तकलादू झोपड्या. पण याच झोपड्यांमध्ये चिमुकल्या हातांचा एक चित्रकलाकार आकार घेतो आहे. मूर्तीवर रंगाचा सफाईदारपणे हात फिरवणारा हा चिमुरडा आहे जितेंद्र बसनाराम सोलंकी. मूळ राजस्थानातला, पण याच्या जन्मापूर्वीच कधीतरी याचे वडील रोजगाराच्या शोधत महाराष्ट्रात आलेले.
जितेंद्र मूळ बंजारा समाजातला, घरातली भाषा गोरमाटी. त्यामुळे इथं मराठी भाषेत शिकवणाऱ्या पालिकेच्या शाळेशी त्याचं काही जमलं नाही. दुसरीपर्यंत ढकलगाडी झाली नि त्याने शाळेला जय सेवालाल केलं. काही दिवस भंगार वेचून कुटुंबाला मदत केली. हा व्यवसाय त्याला फारसा रुचला नाही. मग मूर्त्यांच्या झोपड्यांमधला कलरचा ब्रश हातात आला. आता चांगलं वळण लागलंय त्याच्या हाताला. दिवसाकाठी १० ते १२ छोट्या आणि पाच ते सहा मोठ्या मुर्त्या तो रंगवतो. सुरुवातीला पांढरा कलर मारून त्यावर बेसिक कलर मारायचा नि मग मूर्तीला लेकरसारखं गोंजारत नक्षीदार रंग द्यायचा. जितेंद्र या मूर्त्यांना इतक्या तन्मयतेने रंगवतो की चूक व्हायला त्याच्याकडे वावच नाही. वय वर्ष फक्त बारा. पण आताच इतक्या सफाईदारपणे मुर्त्या रंगवतो की जर याला तांत्रिक शिक्षण मिळालं तर चित्रकलेच्या क्षेत्रात नाव काढील. पण, आज तरी चित्रकला याचा छंद नसून आहे ते फक्त उवजीविकेच साधन. यातून वर्षाकाठी रंगकामाचे 30 हजार रुपये मिळतात. गेले सात महिने तो हे काम करतो आहे. या काळात किती मुर्त्या रंगवल्या असतील त्याने हेही त्याला आठवत नाही. "पुढे जाऊन काय व्हायचंय तुला" विचारल्यावर तो म्हणतो, “बस अच्छा पेंटर बन जाऊं" इतकी माफक अपेक्षा तो व्यक्त करतो. या मुलाच्या नशिबात पुढे काय मांडून ठेवलंय हे देवालाच माहीत पण सध्या तरी देवाला झळकावणं या चिमुकल्या हातात आहे. 
- दत्ता कानवटे.

हिरव्या ऋतुचा मॉल

 औरंगाबादहून पैठणच्या दिशेने निघालं की संताजी पोलीस चौकीसमोर अर्धा किलोमीटरवर एक तीन मजली मॉल दिसतो. हा मॉल नेहमीसारखा वस्तू, कपड्यांचा नाही. मग कशाचा? तर झाडांचा आहे. तब्बल पाच लाख झाडं इथं उपलब्ध आहेत. हा आगळावेगळा मॉल सुरु झाला जूनमध्ये. रोपांबरोबर झाडं लावण्यासाठी आवश्यक असलेल्या वस्तूही आहेत. अत्यंत सुबक, आधुनिक रचना हे ‘पल्लवांकुर’ मॉलचं वैशिष्ट्य.
झाडांचा मॉल सुरु केला सुहास वैद्य यांनी. तब्बल चाळीस वर्षांपूर्वी त्यांनी नर्सरी चालू केली. आणि इथंच मॉलचा पाया घातला. सुहास वैद्य म्हणतात, “माझे वडील लक्ष्मणराव वैद्य हे सर्वोदयी कार्यकर्ते, त्यांना हिंदी राष्ट्रभाषा सभेने औरंगाबादेत नोकरी आणि संस्थेच्या आवारातच राहायला घर दिलं. घराच्या परिसरात खूप मोठी रिकामी जागा होती. तीच माझ्यासाठी पर्वणी ठरली. माझं शालेय शिक्षण पूर्ण झालं. इंजिनिअरिंगची चारही वर्षे मी फास्ट क्लासमध्ये पास झालो. पण पाचव्या वर्षी परीक्षाच दिली नाही. कारण पास झालो असतो आणि नोकरी करावी लागली असती. आणि नंतर झाडांकडे कधीच वळलो नसतो. सोयीचे सगळेच दोर कापून टाकले. आणि 1977 साली घराच्या आवारातच नर्सरी सुरु केली.”
सुहासने आईवडील आणि भाऊ यांनी दिलेल्या 450 रुपयातून व्यवसाय सुरु केला. आता थेट 5 लाख झाडांपर्यंत हा व्यवसाय पोचलाय. सुरुवातीच्या दिवसांत सायकलवर फिरून त्यांनी रोपांची विक्री घरोघरी केली. सुहास सांगतात, “मी ज्या काळात या व्यवसायाला सुरुवात केली तो काळ झाडं विकत घेऊन लावण्याचा नव्हता, त्यामुळे झाडं विकत घ्यायची सवय लोकांमध्ये रुजवावी लागली.” सुहास यांच्या या श्रमाला यश आलं. कारण आज या मॉलमधून रोज किमान 1 हजार झाडांची विक्री होऊ लागली आहे.
प्रत्यक्ष मॉल तीन मजली दिसत असला तरी याचा व्याप सहा एकरात पसरलेला आहे. इथं 3 हजार प्रजातींची तब्बल पाच लाख रोपं एकाच वेळी उपलब्ध आहेत. या रोपांना दररोज 2 लाख लिटर पाणी लागतं. हा पाणीपुरवठा एका विहिरीतून होतो. देखभालीसाठी पन्नास मजूर इथं काम करतात. तर दहा गुंठ्याचे तीन पॉलिहाऊसही इथे आहेत. महिन्याकाठी जवळपास तीस हजार झाडांची विक्री या मॉलमधून होत असते. गार्डन डेव्हलपमेंट, आणि कंपन्यांचा परिसर सुशोभीकरणाचंही काम या मॉलमधून चालतं. औरंगाबाद शहरातले सत्तर टक्के बगिचे सुहास वैद्य आणि त्यांच्या ‘पल्लवांकुर’ने सुशोभित केल्या आहेत.
खरं तर व्यवसाय कशाचा करावा यावर कुणाचंही बंधन नाही. समाजाला घातक ठरणारे व्यवसाय करून वारेमाप संपत्ती कमावणारेही असतात. म्हणूनच हिरव्या ऋतुचा मॉल उभारून समाजहित जपणारे सुहास वैद्य आदर्श ठरावेत.

- दत्ता कानवटे.

सावलीमुळं सुटला गुन्हेगारीचा शिक्का

अजय मूळचा पैठाणचा. लहानपणीच आई- बापाचं छत्र हरवलं अन पोटापाण्याची जबाबदारी वृध्द आजोबांवर पडली. आजोबांचं वय झालेलं. त्यामुळं हाताला काम नाही. मग एका मंदिराच्या आश्रयाला राहू लागले. मंदिरात येणा-या भाविकांकडून मिळणारे पैसे व वस्तू यातून नातू- आजोबा गुजराण करू लागले. मिळालं तर खायचं नाहीतर पोटभर पाणी पिऊन झोपायचं. अशा त-हेने नातू- आजोबांचा जीवनाशी संघर्ष चालू होता. 

अजय लहान होता पण गुणी, प्रामाणिक होता. लवकर उठून मंदिराची झाडलोट करून वृद्ध आजोबांची सेवा करत असे. एक दिवस अचानक कुणी तरी आजोबांचा खून केला. अन गणेशचं मायेचं शेवटचं पांघरूणही नियतीनं हिसकावून घेतलं. पुढे खुनाचा तपास चालू झाला. गुन्हेगार सापडला नाही म्हणून पोलिसांनी खुनाचा आरोप अजयवर केला. हाणून-मारून त्याला गुन्हेगार केला अन बालसुधारगृहात नेलं गेलं. तिथंही शारीरिक आणि मानसिक छळ वाट्याला आला. बालगुन्हेगाराचा शिक्काच त्याला लावला गेला. बाहेरच्या जगाची सर्व कवाडे त्याच्यासाठी बंद झाली होती. ही कवाडे कधीच उघडणार नाहीत या भीतीने तो पूर्ण खचला होता. प्रकृती दिवसेंदिवस खालावत चालली होती. चार वर्ष अशीच गेली. 

 एक दिवस बालसुधारगृहातील अधिका-यांचा 'सावली'अनाथाश्रमाच्या नितेश बनसोडे यांना फोन आला. त्यांनी अजयला सावलीत नेण्याचा आग्रह केला. नितेश यांनी लगेच कागदपत्रांची पूर्तता करून अजयची सुटका केली. त्यावेळी त्याचं वय होतं नऊ वर्ष. या दरम्यान त्याचं शिक्षण काहीच झालं नव्हतं. सावलीत आला तेव्हा खूप अशक्त, शांत आणि एकटा एकटा राहत होता. अशा वेळी त्याला सावरणं सावलीसमोरचं मोठं आव्हान होतं. बनसोडे यांनी ते स्वीकारलं अन पेललं देखील! अजय म्हणतो, मी सावलीत आलो नसतो तर माझ्यावर मारलेला गुन्हेगारीचा शिक्का कधीच पुसला गेला नसता.
आता अजॅयमध्ये बदल होऊ लागले आहेत. मुख्य म्हणजे त्याची शाळा सुरु झाली आहे. आणि सावलीच्या विविध उपक्रमात हिरारीनं भाग घेत आहे.

 बाळू भांगरे, 

कौशल्यविकासातून स्व-ओळख : पेस

पहिलीत प्रवेश घेणाऱ्यांपैकी सुमारे ८३% विद्यार्थी दहावीत पोचण्याआधीच शाळा सोडतात. या मुलांना कौशल्यं दिल्यास ती उद्योग-सेवाक्षेत्रात काम करण्यासाठी सक्षम होतील या विश्वासाने ‘प्रथम’ या संस्थेने २००५ पासून काम सुरू केलं. बेरोजगार मुलांच्या पहाणीत दिसलं की शाळा अर्ध्यात सोडल्याने, चारचौघात वावरायची सवय नसल्याने, बेरोजगारीचा शिक्का बसल्याने ती घरावर ओझं झालेली. अनेकांकडे कौशल्यं होती. पण नोकरी-व्यवसायापर्यंत पोचण्याची क्षमता नव्हती.

ड्रायव्हिंग शिकलेल्या तरुणाला आठ-दहा इंग्रजी वाक्यं बोलता आली, लोकांत वावरायचा धीटपणा आला; तर त्याला काम मिळण्याची शक्यता वाढते. साधं वॉचमन म्हणून काम करण्यासाठीही बर्या्पैकी संवादकौशल्य हवं. अर्थात वॉचमनचं किंवा अन्य कोणतंच काम तितकं 'साधं' नसतंच! घरची शेती करायची तरी नवं शिकायला पाहिजे याचं भान नाही. बिगारीचं काम येतं; पण त्यातून अधिक पैसे कसे-कुठे मिळतील ते माहीत नाही. फिटिंग, इलेक्ट्रिशियन, प्लंबिंग शिकलेल्यांना कामात अद्ययावतपणा ठेवणं जमत नाही. आधुनिक मोटरगाड्यांमध्ये वापरण्यात येणाऱ्या नव्या तंत्रज्ञानाच्या माहितीअभावी वाहनदुरुस्तीसेवा देता येत नाही.

‘प्रथम’ने अशा मुलांसाठी मराठी संवादकौशल्यं, जरुरीपुरतं इंग्रजी, सामान्यज्ञान, थोडं गणित, कंप्युटरचं जुजबी ज्ञान असा अभ्यासक्रम तयार केला.
सॉफ्ट स्किल्सच्या या अभ्यासक्रमामुळे युवकांची नोकरी मिळवण्याची पात्रता वाढू लागली. तीन-चार महिन्यात प्रशिक्षित होऊन मुलं कामाला लागली पाहिजेत, या उद्देशाने मनुष्यबळाची जास्त गरज असलेली व्यवसायक्षेत्रं निवडून लेक्चर्स आणि कामांचा सराव असं प्रशिक्षण सुरू केलं. आदरातिथ्य क्षेत्रासाठी ताज हॉटेल्स, बांधकाम क्षेत्रासाठी एल ऍंड टी, वाहनदुरुस्तीत टाटा मोटर्स याप्रमाणे प्रशिक्षित मुलांना नोकरीची हमी देणाऱ्या विविध कंपन्यांशी भागीदारी केली. त्यातून उभं राहिलं ‘पेस’(PACE)
इथून चालू वर्षात सुमारे ३० हजार मुलंमुली विविध कंपन्यांत काम सुरू करतील. मात्र हे निव्वळ नोकर्‍या देण्याचं काम नाही; तर त्यांना अर्थव्यवस्थेत शिरकाव करायला, अर्थव्यवस्थेचा भाग बनायला मदत करणं, औद्योगिक लोकशाही प्रस्थापित करणं आहे.
पुढे जायला आसुसलेल्या तळातल्या माणसाला ‘पेस’ संधी देतं. पैसा नाही याची अडचण येऊ देत नाही. ‘आधी शिका आणि काम मिळाल्यावर फेडा’ हे सूत्र आहे. कामाला लागल्यावर या मुलांचा आनंद निव्वळ पैसे मिळवण्यातला नाही; तर एका मोठ्या समाजात स्व-ओळख तयार होण्यातला आहे. ‘पेस’ ही उद्योगाची सामाजिक चळवळ आहे!

- मेधा कुळकर्णी

.या मुलांनाही हवा जगण्याचा आधार

.या मुलांनाही हवा जगण्याचा आधार

माहिती तंत्रज्ञानाच्या युगातही एच.आय.व्ही. एड्सब़द्दल समाजात नकारात्मक दृष्टी दिसून येते. एड्सग्रस्त आर्इ-वडिलांपासून जन्माला आलेल्या मुलांना जन्मतःच एच.आय.व्‍ही.ची लागण झाल्याने कुटुंबातील नातेवाईकही जवळ करत नाहीत. अशा बाल वयातच रोगामुळे आर्इ-वडील दगावल्याने अनेक मुले पोरकी होतात. पोरक्या झालेल्या व कुटुंबाने बहिष्कृत केलेल्या मुलांच्या चेह-यावरील हसू कायमचं विरून जातं. मायेचं छत्र हरवलेल्या अशा बालकांच्या चेह-यावर हसू पेरण्याच काम औंरगाबाद शहरात २००८ पासून सुरू आहे. नीतिन वाकुडे व मनोज वाकुडे यांनी बहिष्कृत केलेल्या एड्सग्रस्त बालकांना आधार दिला.
एमएस्सी झालेले नीतिन वाकुडे पुण्यातील एका नामवंत कंपनीत 'व्यवस्थापक' पदावर काम करत होते. दरम्यान एड्सग्रस्‍त मुलासांठी काम करणा-या मित्राच्‍या माध्‍यमातून सामाजिक कार्यकर्त्‍या सौदामिनी कदम यांच्‍याशी नीतिन यांची ओळख झाली. कदम या एड्सग्रस्‍त विधवा, परित्‍यक्‍ता आणि वेश्‍यांचा सांभाळ करत होत्‍या. या संस्‍थेतील विदारक चित्र पाहून ते विषण्‍ण मनाने बाहेर पडले. एड्सग्रस्‍तांसाठी काम करण्‍याच्या निर्धाराने त्यांनी नोकरीचा राजीनामा देऊन कामाला सुरूवात केली. मग सुरू झाला औरंगाबादमधल्‍या एकमेव अशा 'बाबासार्इ' एड्सग्रस्‍त मुला-मुलींसाठी काम करणा-या संस्‍थेचा प्रवास. मरणाच्‍या दारात पोहोचलेल्‍या मुलांचे आयुष्‍य वाढवण्‍यासाठी आज संस्था संघर्ष करत आहे. ६ ते १५ वयोगटातील ४८ मुले आज संस्थेत आहेत. मुलांच्‍या आरोग्‍याची काळजी घेण्‍याबरोबरच त्‍यांच्‍या सामाजिक पुनर्वसनाची जबाबदारी संस्‍थेलाच पार पाडावी लागते. त्‍यांची सेवा, संगोपन आणि शिक्षणाची जबाबदरी संस्‍थेंचीच. ही जबाबदारी पार पाडण्‍यात नीतिन यांचा लहान भाऊ मनोज, आर्इ-वडील यांच्‍यासह घरातील बच्‍चे कंपनी वेगवेगळ्या पातळीवर मदत करतात. खरंतर असाध्‍य रोगानं पछाडलेल्‍या बालकांची जबाबदारी अंगावर घेणं, त्‍यांच्‍यासाठी खस्‍ता खाण ही सोपी गोष्‍ट नाही.

एड्सग्रस्‍त मुलांपैकी काहींना तीन वेळा, तर काहींना दोन वेळा गोळ्या द्याव्‍या लागतात. गोळ्यांची वेळ चुकली की, या मुलांची दैनंदिनी बिघडते. एच.आय.व्‍हीची लागण झालेल्‍या शरिरातील विषाणू कधीच संपत नाही. त्‍याला फक्‍त गोळ्यांनी बंदिस्‍त कराव लागतं. गोळ्यांचा डोस थांबला की, मग शरिराला विविध आजाराची लागण सुरू होते. यामुळे प्रत्‍येक मुलाची विशेष काळजी घ्‍यावी लागते. प्रत्‍येक दिवशी सकस आहार द्यावा लागतो. गोळ्यांचा डोस सुरू असल्‍याने सामान्‍य व्‍यक्‍तीपेक्षा या मुलांना जास्‍तीचा आहार लागतो. मुलांना औषधांचा डोस व आहार वेळेवर मिळावा यासाठी कधी उसनवारी, कधी हातपाय जोडून, कधी उधारीवर नीतिन यांना वेळ धकवून न्‍यावी लागते. एका मुलाच्‍या संगोपनासाठी शासनाकडून महिन्‍याकाठी ११०० रूपये मदत मिळते. मात्र, एका मुलाच्‍या गोळ्यांचा खर्चचं महिन्याकाठी हजारावर जातो. संस्‍थेतील प्रत्‍येक मुलासाठी एआरटी कार्ड तयार केले आहे. या कार्डामध्‍ये संबंधित मुलाचे वय, वजन, आजार, आजाराची स्‍टेप कुठली, गोळ्या, उपचार कुठे केला जातो याविषयी सविस्‍तर माहिती देण्‍यात आली आहे. त्यामुळे कोणत्‍या मुलाकडे अधिक लक्ष द्यायची गरज आहे. याचा अंदाज काळजी घेणा-यांना येतो. 

औरंगाबाद, बीड, अहमदनगर, जळगाव, नाशिक अशा विविध जिल्‍ह्यातून आलेल्‍या मुलांना मनपाच्‍या शाळांनी प्रवेश नाकारला होता. मात्र नीतिन यांनी शाळेच्‍या प्रशासनासोबत संघर्ष करत या सर्व मुलांना शाळेत प्रवेश मिळवून दिला. यांनतर मुलांच्‍या शिक्षणाची गाडी सुरू झाली.
या आजारी मुलांच्‍या अल्‍पशा आयुष्‍यात वाढ होण्‍यासाठी समाजातील लोकांनी मदतीचा हात पुढे करण्‍याची गरज आहे. अशा मुलांसाठी मदत करणा-यांच्‍या संख्‍येत वाढ झाली, तर नक्‍कीच या कोमेजलेल्‍या पंखांना भरारी मारता येईल. त्‍यांना मुक्‍त जीवन जगण्‍याची संधी प्राप्त होर्इल.

- हनुमान लवाळे

पर्यावरण रक्षणाचा ‘प्रयास’

अहमदनगरचा निझामशाहा मुर्तझा द्विहतीय यांचा मंत्री मलिक अंबरने वसवलेले शहर ही औरंगाबादची ओळख. पाणचक्‍की, सोनेरी महल, ऐतिहासिक बौध्‍द लेणी व बावन्‍न दरवाज्‍याचे शहर म्‍हणूनही हे ओळखले जाते. आज शहराचं रूपडं बदललं तरी, ऐतिहासिक महत्‍त्‍व तसूभरही कमी झालेलं नाही. मात्र, श्रेष्‍ठत्‍वाचा अभिमान बाळगणा-या येथील राजकीय पक्षांनी महत्‍त्‍वाची पदे स्‍वत:कडे ठेवून विकासालाच खीळ घातली. यामुळे या एतिहासिक शहराची ओळख धुळीचे शहर म्‍हणून होते की काय?.... असा प्रश्‍न शहरात पाऊल ठेवलेल्‍या प्रत्‍येक पर्यटकांबरोबरच स्‍थानिक नागरिकांनाही पडला आहे. शहराचा चहुबाजूने वाढणारा आकार आणि विकासाचे ठोस नियोजन नसल्‍याने पर्यावरणाचा मोठया प्रमाणात होणारा -हास होत गेला. 
या ऐतिहासिक शहराला सुंदर व स्‍वच्‍छ कसे करता येर्इल? पर्यावरणाचा -हास थांबण्‍यासाठी काय उपाययोजना करत येतील? याचा ध्‍यास घेतलेल्‍या सुभाष चव्‍हाण आणि रवी चौधरी या दोन युवकांनी पर्यावरणाची झीज भरून काढण्‍यासाठी वैयक्तिक पातळीवर प्रयत्‍न सुरू केले. 'ट्रेंकिंग'ची आवड असणा-या या तरूणांनी शहराच्‍या भवतालच्‍या ओसाड डोंगरावर वृक्षारोपण करायला सुरूवात केली. शहराबाहेरील डोंगर माथ्‍यावर झाडे लावत असताना डोंगराच्‍या पायथ्‍याशी अस्ताव्यस्‍त पडलेला कचरा गोळा करण्‍याचे काम नित्‍यनियमाने सुरू झाले. 

या कामाला मूर्त स्‍वरूप देण्‍यासाठी सुभाष व रवी यांनी २०१० साली "Prayas Youth Foundation" ची स्‍थापना केली. यामाध्यमातून समविचारी तरूण एकत्र आले. तरूणांच्या सहकार्याने डोंगर माथ्यावर व पायथ्याला वृक्षारोपण करण्यास सुरूवात केली. मात्र, लावलेल्या झाडांचे संगोपन कोणी करायचे हा प्रश्न 'प्रयास' समोर उभा राहिला. ही जबाबदारी 'प्रयास'लाच पार पाडावी लागली. मग शहरातीलच रिकाम्या जागेत झाडे लावण्याचा निर्णय घेण्यात आला. शहरातील विभागीय क्रीडा संकूल, उल्का नगरी, हडको, ज्योती नगर या भागासह विद्यापीठ परिसरातील डोंगराच्या पायथ्याला वृक्षारोपण करण्यास सुरूवात झाली. मात्र, विद्यापीठातील डोंगराळ भागातील खडकावर लावलेली झाडे जगणार नाहीत. याची कल्पना असल्याने डोंगराळ भागात काळी माती टाकल्यानंतर झाडे लावण्यात आली. सहा वर्षांच्‍या कार्यकाळात औरंगाबाद शहरात प्रयासतर्फे तब्‍बल 7000 हजार झाडे लावण्‍यात आली. यापैकी आज 5500 झाडे डौलात उभी आहेत.

वृक्षारोपणासाठी झाडांची रोपटी उपलब्‍ध करणे गरजेचे होते. यासाठीही 'प्रयास'ला आर्थिक अडचणीचा सामना करावा लागला. पण वृक्षारोपणाचे काम बंद पडू नये यासाठी वेगवेगळया पातळीवर त्यांनी कामाचे नियोजन केले. यातूनच मग वेगवेगळया कल्‍पना सुचत गेल्‍या. वाढदिवसाचा खर्च टाळून या दिवशी कमीत-कमी एक झाड लावण्‍याचे नियोजन प्रयासच्‍या सदस्‍यांनी केले. सोशल मीडियाच्‍या माध्‍यमातून पर्यावरण प्रेमींना मदतीचे आवाहन करण्‍यात आले. या आवाहनाला नागरिकांकडून प्रतिसाद मिळू लागला. काही नागरिकांनी रोख रक्‍कमेच्‍या स्‍वरूपात तर काहींनी घरातील वृत्‍तपत्रांची रद्दी मदत स्‍वरूपात दिली. या रद्दीची विक्री करून प्रयासच्‍या कामासाठी पैसा उभा करण्‍यात आला. 
वृक्षारोपण करण्‍याबरोबच शहराला स्‍वच्‍छ ठेवण्‍यासाठी नवरात्र, गणपती उत्‍सवाच्‍या काळात पूजेसाठी वापरण्‍यात येणारे निर्माल्‍य गोळा करण्‍यात येते. या निर्माल्‍यातून कुजणारा कचरा वेगळा केल्‍यानंतर तो जमिनीत पुरण्‍याचे काम प्रयासचे सदस्‍य नित्येनेमाने करतात. या उपक्रमामुळे प्रदूषणावर नियंत्रण मिळवण्‍यात ब-या पैकी यश आले आहे. अगोदर स्‍वत: करावे आणि मग इतरांना सांगावे या नियमाचा अवलंब केल्‍याने शहरातील नागरिकांकडून चांगला प्रतिसाद मिळत आहे. याविषयी शहरातील महाविद्यालयात, शाळांमध्‍ये पर्यावरण सवंर्धनानिमित्‍त विविध कार्यक्रमाचे आयोजन करण्‍यात येते. याबरोबच शहिद दिन व कारगील दिनानिमित्‍त प्रत्‍येक वर्षी वृक्षारोपण केले जाते. 
"Prayas Youth Foundation" शहरात राबवण्‍यात येणारे उपक्रम : - 
- Mission Respect, Project Green Belt, My University-My Pride
पर्यावरणासंदर्भात राबवण्‍यात येणारे उपक्रम :- 
- वृक्षारोपण, इकोफ्रेंडली होळी, सेव्ह बर्ड्स कँपेनींग, निर्माल्‍य संकलन, क्लिनींग ड्राईव्‍ह, माती व पाणी संरक्षण
 हनुमंत लवाळे

असंही व्यसन

दारूच्या कारखान्‍यात बाटल्या हाताळणा-या हातांना मोठमोठे ग्रंथ हाताळण्याची सवय लागली. रात्रंदिवस दारूच्या वासात काम करूनही व्यसन लागले ते वाचनाचे. या व्यसनातून मग उभे राहिले एक भव्य ग्रंथालय. डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर ग्रंथालयाची ही कथा.... 
इतर सर्वसामान्य माणसासारखे काशीनाथ जाधव पोट भरण्यासाठी औरंगाबादला आले. शिक्षण फक्त बारावी. नोकरी मिळण्याची हमी नाही. कधी भाजी विकून तर कधी लोकांची छोटी-मोठी काम करून उदरनिर्वाह सुरू. तेव्हाच महाराष्ट्र डिस्टीलरी लि. या दारू कारखान्यात तृतीय श्रेणी कामगार म्हणून नोकरीची संधी चालून आली. नोकरीची गरज तर होतीच पण दारूच्या कारखान्यात काम करणे म्‍हणजे लोकांच्या नजरेतून उतरणे. शिवाय व्यसन जडण्याची भीती होतीच. जो कोणी दारूच्या कारखान्यात काम करतो, तो दारूच्या नादी लागला असे म्हणण्याचा तो काळ. पण पोटासाठी स्थिर नोकरीची गरज होती. काशीनाथ जाधव यांनी हा समज मोडून काढण्याचा निश्चय करीत कारखान्यात पाऊल टाकले. 


योगायोगाने या कारखान्‍यात समविचारी सहकारी लाभल्‍याने त्‍यांचे मन थोडे स्‍थिर झाले. मात्र, दारू तयार करून आपण समाज बिघडवण्‍याचे काम करीत आहोत अशी बोच त्‍यांच्‍या मनात होतीच. नोकरी तर सोडू शकत नाही, पण इतर वेळेत आपण समाजोपयोगी काम करायचे याचा निर्धार करून काशीनाथ जाधव यांनी वाचनालय सुरू करण्‍याचा निर्णय घेतला. शाहू-फूले-आंबेडकर यांचे विचार पुढे नेण्‍यासाठी ग्रंथालयाचा मार्ग योग्‍य वाटला. कारखान्‍यात काम करणा-या इतर निर्व्‍यसनी कामगारांना एकत्र करत त्‍यांची बैठक घेतली. ग्रंथालय सुरू करण्‍याचा विचार त्‍यांच्‍या समोर मांडल्‍यानंतर सर्वांनी एकमुखाने संमती दिली. या संमतीनंतर ३१ मार्च १९८२ रोजी घरोघरी जाऊन ११० पुस्‍तके जमा केली व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर ग्रंथालयाचे बीज रोवले. 
या ग्रंथालयात आज ३५ हजार पुस्‍तके आहेत. दररोज ७०० ते ८०० वाचक ग्रंथालयात येतात. सुरूवातीला फक्‍त ५०० रूपये अनुदान मिळत असे. आज या ग्रंथालयाला वर्षाला चार लाख रूपयांपर्यंत अनुदान मिळत आहे. बालसाहित्‍य, विद्यार्थी, तरूण यांच्‍याबरोबरच मोठयांसाठी विविध पुस्‍तके इथे उपलब्‍ध आहेत. कार्ल मार्क्‍सपासून ते विविध विचारवंतांची पुस्‍तके, संदर्भ ग्रंथांचे भांडार उपलब्ध आहे. ३ सप्‍टेंबर १९८३ रोजी वाचनालयाच्‍या इमारतीचे भूमिपूजन मा. शरद पवार यांच्‍या हस्‍ते झाले होते. सुप्रिया सुळे यांनी अर्थिक मदत केल्‍याने या वाचनालयाची सुसज्‍ज इमारत जवाहर कॉलनीत उभी आहे.

मराठवाडा वृत्‍तपत्र बंद पडल्‍यानंतर कार्यालयातील सर्व फर्निचर अशोक भालेराव यांनी वाचनालयात वापरण्‍यासाठी दिेले. आज या वाचनालयाचे 1500 सभासद आहेत. सकाळी सहा ते रात्री दहा वाजेपर्यंत वाचनालय सुरू असते. विद्यार्थ्‍यांचे अभ्‍यासवर्ग येथे सतत होत असतात. नीलिमा पोखारे आणि वनिता खोत या दोघी ग्रंथालयाचे काम समर्थपणे संभाळत आहेत. 

दारूच्‍या कारखान्‍यात काम करत असताना होणारे शारीरिक श्रम, मानसिक अस्‍वस्‍थता दूर करण्‍यासाठी तेथील कामगार दारूकडे वळलेले दिसतात. काशीनाथ जाधव आणि त्‍यांचे सहकाऱ्यांनी मात्र या वेदनांवरचा उतारा पुस्‍तकांमध्‍ये शोधला आहे. आज त्‍यांच्‍या जीवनाला एक नवे परिमाण लाभल्‍याने मोठी वाचक चळवळ उभी राहिली.

हनुमंत लवाळे.