कोणाच्या हातात वही- पेन्सिल तर कोणाचं संगणक प्रशिक्षण

नाशिकमधलं यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठ. आवारात साफसफाई, सुरक्षा अशा वेगवेगळ्या जबाबदाऱ्या सांभाळणारे ६०हून अधिक चतुर्थ श्रेणी कंत्राटी कामगार. बहुतांश शिक्षणापासून वंचित. त्याचा फायदा ठेकेदार उचलत असल्याचं कुलगुरू ई वायुनंदन यांच्या लक्षात आलं. त्यांनी कामगारांना पे स्लिप द्यायला सुरुवात केली. त्यामुळे कामगारांना स्वतःचा पगार समजला. कुलगुरूंबाबत विश्वासही निर्माण झाला. त्याचा उपयोग करून कुलगुरूंनी साधारण वर्षभरापूर्वी 'सावित्रीबाई फुले अभ्यासवर्ग' सुरू केला. निरक्षर, अक्षरओळख असलेले आणि शिक्षण अर्धवट सोडलेले अशा तीन गटात विभागणी केली. एकीकडे, अक्षरओळख नसलेल्या ५८ वर्षांच्या आजीला हातात वही-पेन्सिल घेऊन अक्षर गिरवण्यासाठी प्रोत्साहन तर दुसरीकडे, शिक्षण अर्धवट सोडलेल्या कामगारांना संगणकावर विविध अभ्यासक्रम, डिजिटल वर्ग. यासाठी पीएचडी करणाऱ्यांचीही मदत घेतली. कामांच्या नियमित वेळानंतर विद्यापीठाच्या आवारात हा वर्ग भरतो. 

या वर्गातल्या २४ जणांना यंदा एफवाय बीएला प्रवेश मिळाला आहे. कामगारांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण, त्यांचे बचतगट, त्यांना शेतीमालावर आधारित प्रक्रियाउद्याोग सुरू करण्यासाठी प्रोत्साहन, मालाला बाजारपेठ मिळावी यासाठी प्रयत्न, त्यांनी केलेल्या कापडी पिशव्यांची विद्यापीठाकडून खरेदी हे सुरू आहे.
कामगार-कर्मचारी, विशेषतः महिला कर्मचाऱ्यांची नियमित आरोग्य तपासणी करण्यात येते. त्यांना, तसंच कुटुंबातील महिलांना मासिक पाळीकाळात मोफत नॅपकिन्स दिली जातात. चतुर्थ श्रेणी महिला कामगारांसाठी अशी व्यवस्था असलेलं राज्यातलं हे पहिलं विद्यापीठ आहे. हे प्रयत्न अनुकरणीय आहेत. 

-प्राची उन्मेष.

... आणि साहिल चालू लागला

सुरगाणा तालुक्यातील अतिदुर्गम असलेला चिकारपाडा. येथील साहिल चौधरी हा जन्मतः पायाने अधू. आपल्या व्यंगामुळे त्याला अंगणात पळता आलं नाही की बरोबरीच्या मुलांसोबत खेळता आलं नाही. लहान बाळासारखे रांगत किंवा आई - वडिलांच्या खांद्यावर बसून त्याला शाळेत जावं लागत होतं. घराच्या अंगणातील खेळही तो रांगतच खेळायचा. आई वडिलांनी कधी पदरमोड करत तर कधी सरकारी योजनांचा लाभ घेत त्याच्या पायावर नाशिकच्या रुग्णालयात दोन वेळा शस्त्रक्रिया केली. मात्र त्याच्यात काही सुधारणा झाली नाही. 

सभोवताली जंगल. त्यामुळे वाहतुक व्यवस्था नाही. तरीही त्याचे वडिल दादुराम त्याला कडेवर घेऊन शाळेत सोडत. त्याची आई शाळेच्या वेळेत त्याच्या नैसर्गिक विधीसाठी तेथेच थांबून रहायची.
अर्थात साहिलच्या व्यंगाचा त्याच्या शैक्षणिक प्रगतीत कधीही अडथळा आला नाही. साहिलची अभ्यास आणि खेळाची आवड, पालकांची अवस्था पाहता मुख्याध्यापक बलराम माचरेकर यांनी पुढाकार घेतला. चिकारपाडा हे गुजरात सीमेजवळचं गाव. मग तेथील खारेल गावातील ‘ग्रामसेवा ट्रस्ट’शी संपर्क साधत माचरेकर यांनी त्यांना साहिलच्या व्यंगाची माहिती दिली. ट्रस्टच्या वैद्यकीय अधिकाऱ्यांनी साहिलची तपासणी केली. आणि त्याच्यावर शस्त्रक्रियेचा निर्णय घेतला. नुकतीच ही शस्त्रक्रिया पार पडली. काही दिवसाच्या आरामानंतर साहिल आता सर्वसामान्य मुलांसारखा खेळू आणि चालू लागला आहे. त्याची ही प्रगती पाहून पालकांच्या आनंदाला पारावर उरला नाही. आपल्या भावना कुठल्या शब्दात व्यक्त करायच्या हे समजत नसल्याचं दादुराम चौधरी सांगतात. तर माचरेकर यांनी साहिलसाठी केलेल्या प्रयत्नांचे यश पाहता वर्गातील अजून एका मुकबधीर मुलासाठी आपण प्रयत्न करण्याचा मानस व्यक्त केला. 

आठ वर्षाचा साहिल नुकताच चालू लागला असला तरी त्याची जवळची जिल्हा परिषदेची शाळा केवळ पट संख्येअभावी बंद पडल्याने त्याला आता दोन किलो मीटर अंतर पायी चालत शाळा गाठावी लागणार आहे. प्रतिकूल परिस्थितीत साहिलची जिद्द कायम असून शिकून मोठ्या गाडीत फिरता येईल असं मला व्हायचं आहे असं तो आर्वजून सांगतो.

पोलीस झाले मित्र

नाशिक शहर. इथला फुले नगर भाग. गेल्या काही वर्षात शहर परिसरातील बाल गुन्हेगारीचा वाढता आलेख आणि त्यात विनयभंगापासून लुटमारीपर्यंत लहान मुलांचा सहभाग वाढतो आहे हे पोलिसांच्या लक्षात येऊ लागलं.
यामुळेच वेगवेगळ्या कोम्ंिबग ऑपरेशन किंवा मोहिमांच्या माध्यमातून पोलिसांचा फुलेनगर वस्तीतला शिरकाव नित्याचा आहे. हे सगळं पाहूनच पोलीस आयुक्त डॉ.रवींद्र सिंगल यांना या मुलांसाठी काहीतरी करावंसं वाटू लागलं. विचार करता त्यांना उन्हाळी बाल वर्ग घ्यायची कल्पना सुचली.
वस्तीत गेल्यावर एरवी मुलं घाबरून पळून जातात, हा त्यांचा नेहमीचा अनुभव. तरीही काही न घाबरणारी, स्वतःहून बोलायला येणारी मुलं सिंगल यांनी हेरली. आणि त्यांच्याशीच बाल वर्ग या कल्पनेविषयी बोलायला सुरुवात केली. वाचन, व्यक्तिमत्त्व विकास आणि कार्यानुभव असं काहीसं स्वरूप ठरलं.
                                                           पालकांशीही त्यांनी चर्चा केली. मुलांचे आयुष्य वाया घालवायचं की त्यांना काही वेगळं आणि चांगलं शिकवायचं हा विचार करा असं डॉ. सिंगल व पंचवटी पोलीस ठाण्याचे पोलीस निरीक्षक दिनेश बर्डीकर यांनी सांगितलं. पालकांनाही दोघांचं बोलणं पटलं. मुलं उनाडक्या करत फिरत आहेत तर चांगलं बोलायला शिकतील, लिहायला शिकतील या विचाराने त्यांनी वर्गात दाखल केलं आहे. पोलीस आयुक्त डॉ. रविंद्र सिंगल म्हणाले की, “उन्हाळी सुट्टी म्हणजे पालकांच्या डोक्याला ताप ठरतो. वेगवेगळी शिबिरं तसंच छंद वर्गांमध्ये मुलांना पाठवून काही कुटुंब आपली सुटका करून घेतात. पण झोपडपट्टी परिसर अशा काही पर्यायांपासून कोसो दूर आहे. या ठिकाणी ११ ते १८ वयोगटातील बालकांची संख्या लक्षणीय आहे. त्यांच्या पालकांना मुलांच्या शिक्षणाचे महत्त्व नसल्याने छंद वर्ग, त्यांचा व्यक्तीमत्व विकास या संकल्पना त्यांच्या पर्यंत पोहचलेल्याच नाहीत. मात्र अशा विचित्र वातावरणात वाढणारी ही लहान मुलं त्यांच्याही नकळत त्या वस्तीतील गुन्हेगारी प्रवृत्तीच्या लोकांच्या सानिध्यात येतात व गल्लीत भांडणे, मारामाऱ्यापासून पाकीट मारण्यापर्यंत मजल मारतात. वस्ती परिसरातील बालकांना गुन्हेगारी प्रवृत्तीपासून दुर ठेवण्यासाठी आम्ही गेल्या तीन महिन्यांपासून ‘बाल बिरादरी प्रकल्प’ सुरू केला आहे. उपक्रमाच्या पहिल्या टप्पात पंचवटी येथील संवेदनशील असलेल्या फुले नगर परिसरातील बालकांना उन्हाळी शिबीरात सामावून घेतलं आहे. सध्या १५० मुलं या शिबिरात येत आहेत”.
प्रवरा मेडिकल ट्रस्ट, नॅशनल असोसिएशन फार ब्लाईंड, बाल हक्कांसाठी आग्रही असणाऱ्या शोभा पवार अशी समविचारी मंडळी व सामाजिक संस्थांना यात सहभागी करून घेण्यात आलं.
सर्वांच्या सोयीनुसार वर्गाची वेळ सकाळी १० ते १२ अशी ठरली असून त्यात वाचन कौशल्य, व्यक्तीमत्व विकास, कार्यानुभव, स्वसंरक्षण आदी विषयांवर भर देण्यात आला आहे.
काही मुलं या वर्गातून पळून जातात त्यावेळी वस्तीतील वडीलधारी मंडळी त्यांना पुन्हा आणून सोडतात. तर काहीवेळा त्यांच्या सोबत असणारी मुलेच ‘काका आम्ही त्याला घेऊन येतो. आम्हाला माहितीये तो कुठे लपला असेल’. असं सांगत आपल्या सवंगड्याचं मन वळवत त्याला वर्गात बसवतात.
लवकरच या मुलांसाठी ‘लायब्ररी ऑन व्हील’ सुरू करणार असून त्यांना वाचनाची गोडी लागावी यासाठी प्रयत्न करणार आहोत. शहरातील अशा संवेदनशील ठिकाणी लवकरच हे वर्ग भरतील असंही डॉ. सिंगल यांनी सांगितलं.
इथं येणारा रोहित म्हणतो, “आम्हाला या वर्गात छान वाटतं. शाळेसारखं कोणी ओरडत नाही. इथंच बस, बाजुला हो अशा सूचनांचा मारा नसतो त्यामुळे कुठंही, कसंही उंडरता येतं. पण इथल्या सरांचा थोडा धाक वाटतो अशी कबुली मुलांनी दिली”.
- प्राची उन्मेष.
 

जिल्ह्यात नाही, राज्यात नाही, देशात नाही, इंग्लंडमधल्या सुपरमार्केटमध्ये पापड

'जिल्ह्यात नाही, राज्यात नाही, देशात नाही, इंग्लंडमधल्या सुपरमार्केटमध्ये पापड पाठवायचे आहेत. ५५० किलो उडदाचे पापड.' नाशिकमधलेच उद्योजक सुरेश कपाडिया यांनी जिजाऊ महिला सेवाभावी संस्थेच्या अश्विनी बोरस्ते यांच्यासमोर प्रस्ताव ठेवला. नाशिकमध्ये साधारण १२ वर्षांपूर्वी अश्विनीताईंनी या संस्थेच्या, बचतगटांच्या माध्यमातून स्त्रियांना स्वावलंबी करण्याचे प्रयत्न सुरू केले. दर्जेदार आणि चविष्ट पापड, लोणची, मसाले तयार करणाऱ्या जिजाऊ मार्केटिंगच्या 'जीएम ब्रँडची ख्याती संपूर्ण शहरात आहे. अनेक दुकानं, मॉल्समध्ये त्यांचे पदार्थ विक्रीला आहेत. त्यांची गुणवत्ता पाहून कपाडिया यांनी दोन महिन्यांपूर्वी हा प्रस्ताव ठेवला.
जिजाऊ मार्केटिंगनं यापूर्वीही परदेशातल्या ओळखीतल्या व्यक्तींना, महाराष्ट्र मंडळासारख्या संस्थांच्या माध्यमातून उत्पादनं पुरवली आहेत. मात्र परदेशातली, संपूर्णपणे व्यावसायिक असलेली त्यांची ही पहिलीच ऑर्डर. 

आपल्याकडे घरी लाटून मिळणारा उडदाचा पापड २७० ते ३०० रुपये प्रति किलो असा आहे. मात्र गुजरातमधला पापड २००च्या आसपास मिळतो. किंमतीतील ही तफावत भरून काढण्यासाठी एक पाऊल मागे येत २३५ रुपये किलो दर ठरवण्यात आला. पापडाचा आकार ६० मिमी. काळी मिरी, लसूण, हिरवी मिरची, पंजाबी तसेच जिरा-मुगडाळ असे पाच प्रकार नमुना म्हणून पाठवण्यात आले. या पाचही चवी आवडल्यानं कपाडिया यांनी ५५० किलोच्या पापडाची पहिली ऑर्डर जिजाऊच्या महिलांना दिली. हे काम वेळेत पूर्ण करण्यासाठी जिजाऊच्या 30 हून अधिक महिला सरसावल्या. इंग्लंडमधल्या बाजारपेठेत पापड पाठवायचे म्हणून तिथल्या गुणवत्ता, अन्न व औषध प्रक्रियेतल्या निकषांचं पालन संस्थेनं केलं. पॅकिंग, ब्रॅण्डिंगसोबत प्रयोगशाळेत त्यांच्या पोषणततत्त्वांची तपासणी करून लेबलिंग करण्यात आलं. दरम्यान, या कामासाठी येणारा खर्च पाहता भांडवल उभारणीसाठी महिलांनी आगाऊ पैसे घेतले. पुढच्या आठवड्यात जिजाऊचे पापड इंग्लडच्या बाजारात पोहोचणार आहेत. ते तिथे आवडले की इंग्लंडमध्ये वर्षभर माल पाठवण्याची संधी मिळणार असल्यानं महिलांमध्ये हुरूप आहे.
‘बचतगट म्हणजे पापड, लोणची’ अशी आमची खिल्ली उडवली जात होती. पण आम्ही नेहमीच याला आमची जमेची बाजू मानलं. इंग्लंडच्या बाजारातही जीएम ब्रँड यशस्वी होईल, असा विश्वास अश्विनी बोरस्ते व्यक्त करतात.

-प्राची उन्मेष.

अंधांसाठी वाचून दाखवणारं यंत्र

कोणाला तरी मदत होईल असं काम करण्याची बॉनी दवेची इच्छा होती. त्यातूनच टीसीएस फाऊंडेशनच्या डिजिटल इम्पॅक्ट स्क्वेअर उपक्रमाशी तो जोडला गेला. दृष्टिबाधितांसाठी काहीतरी करून दाखवण्याची जबाबदारी त्यांच्या ग्रुपवर सोपवण्यात आली होती. नाशिकमध्ये काम करताना ते नॅशनल असोसिएशन फॉर दी ब्लाईंडच्या - नॅबच्या - पदाधिकाऱ्यांना भेटले. त्याचबरोबर नाशिक,मुंबई,अहमदाबाद, दिल्ली, फरीदाबाद, इथं सर्व वयोगटातल्या १०० हून अधिक दृष्टिबाधितांशी चर्चा केली. त्या दरम्यान त्यांची भेट मुंबईतल्या एका अंध कुटुंबाशी झाली. या कुटुंबातल्या सर्वसामान्य मुलाचा अभ्यास घेण्यासाठी पालक त्यांच्या मित्राकडून पुस्तकं वाचून रेकॉर्ड करून घेत. यातूनच बॉनी आणि त्याच्या मित्रांची संशोधनाची दिशा ठरली.
अंध व्यक्ती वाचनासाठी ऑडिओ आणि ब्रेल पुस्तकांवर अवलंबून असतात. या साधनांची मर्यादा लक्षात घेऊन बॉनी दवे, अक्षिता सचदेवा, अभिषेक बघेल, जय चकलासिया आणि निनाद नाईक या पाच जणांनी ग्रॅफाइट उपकरण तयार केलं आहे. हे ग्रॅफाइट उपकरण छापील मजकूर अचूकपणे चित्ररूपात कॅप्चर करून सहजरित्या वाचून दाखवतं. मजकूर उपकरणामध्ये स्कॅन करण्यासाठी कसाही ठेवला तरी ओसीआर तंत्रज्ञानाद्वारे ते अचूकपणे वाचतं. मजकूर स्कॅन केल्यावर तो क्लाऊडवरती सेव्ह केला जातो आणि मोबाइल अँपमधून पाहिजे तेव्हा ऐकता येतो. यासाठी, प्रत्येक वेळी उपकरण जवळ बाळगण्याची गरज नाही.
ग्रॅफाइटच्या निर्मितीचा प्रवास संयमाची परीक्षा पाहणारा होता. अजूनही त्यात सुधारणा करण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचं सध्या नाशिकमध्ये राहणारा बॉनी सांगत होता. नॅबमध्ये त्या वेळी ‘सारा’ यंत्र होतं. त्याच्या मदतीनं केवळ इंग्रजी मजकुराचंच वाचन होतं. सारासाठी जवळपास दोन लाखाचा खर्च असतांना हे यंत्र केवळ ५० हजारात तयार झाल्याचं बॉनीने सांगितलं.
आता नॅब संकुलात या यंत्राचा वापर होत असल्याचा आनंद बॉनीने व्यक्त केला.
ग्रॅफाइटच्या मदतीनं सध्या इंग्रजी, हिंदी आणि मराठी भाषेतला मजकूर वाचता येतो. वाचण्याचा वेगही सोयीप्रमाणे कमी-जास्त करता येतो. हे उपकरण हुबेहूब मानवी आवाजाप्रमाणे मजकुराचं वाचन करतं. तसंच एकापेक्षा अधिक स्तंभ असलेल्या मजकुराचं वाचनही करता येतं. सहजपणे हाताळता येणारं हे उपकरण पोर्टेबल असून ते बॅकपॅकमध्येही ठेवता येतं. बॅटरी आणि वीज या दोन्हींच्या साहायानं वापरता येतं .-प्राची उन्मेष

एक आत्महत्या टळली; नवी वाट गवसली

जिल्हा नाशिक. तालुका निफाड. इथल्या खेरवाडी (नारायणगाव) इथल्या एका शेतक-याची ही गोष्ट. दिनकर बाकेराव संगमनेरे. द्राक्ष उत्पादक. बी.कॉम. नोकरी न करता दिनकर यांनी वडिलोपार्जित साडे तीन एकर शेती करण्याचा निर्णय घेतला होता. दोन एकरात द्राक्ष. आणि दीड एकरात भाजीपाला आणि इतर पिकांचं उत्पादन ते गेल्या अनेक वर्षापासून घेत आहेत. सगळं छान सुरळीत होतं.
मात्र, मागच्या पाच-सहा वर्षांपासून सतत पडणा-या दुष्काळामुळे आणि वातावरणातल्या बदलामुळे त्यांना शेतीत सतत प्रचंड नुकसान सहन करावं लागलं.
द्राक्षाच्या फळधारणेच्या काळात अतिवृष्टी, विविध रोग यामुळे उत्पादनाचा दर्जा खराब व्हायला लागला. उत्पादन घटलं. खर्चापेक्षा उत्पादन कमी. डोक्यावरचं कर्ज वाढू लागलं. सहकारी सोसायटींचं साडेतीन लाख, स्थानिक पतसंस्थांचं दोन लाख, सोनं तारण आणि पाहुणे, मित्रपरिवार, दुकानदार या सगळ्यांचं मिळून दहा लाख रूपयांचं कर्ज झालं.
शेती पिकत नसल्याने, हे कर्ज फेडायचं कसं? हा मोठा प्रश्न त्यांच्या डोळ्यासमोर उभा ठाकला. देणेदार पैशासाठी तगादा लावू लागले. पाहुणे, मित्र सगळ्यांनीच पैशाची मागणी सुरु केली. कुणी त्यांना सावलीला उभं करत नव्हतं. एकीकडे शेतीत राबणं सुरु होतं. गेल्या वर्षी तर दिनकररावांची परिस्थिती अधिकच गंभीर झाली. शेती पिकली नाही. कर्जाचं व्याज वाढत होतं. रात्रंदिवस फक्त कर्ज आणि देणेकरी डोळ्यासमोर येऊ लागले. झोप, अन्नावरची वासना उडाली. जे कालपर्यंत चांगले वागणारे जवळचे लोकदेखील पदोपदी अपमान करू लागले. हे सगळं बघून दिनकररावांची सहनशक्ती संपू लागली होती. निराशा मनात खोल घर करू लागली. त्यातचं निफाड तालुक्यात रोज अनेक शेतकरी आत्महत्यांच्या बातम्या त्यांच्या कानावर येत होत्या. आता आपल्यालाही हाच मार्ग, या विचाराने त्यांना घेरलं.
याचं काळात कौस्तुभ या त्यांच्या मोठ्या मुलाने दहावीत 87 टक्के गुण घेतले. तर दुसरा मुलगा अंगद हा देखील विशेष प्राविण्यासह सहावी उत्तीर्ण झाला. या दोन्ही मुलांना दिनकरावांनीच कधीतरी आयएएसचं स्वप्न दाखवलं होतं. आता दोन्ही मुलं त्यांचं स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी झटत होती. नैराश्याच्या गर्तेतही, एका क्षणी, आपल्या माघारी या मुलांचं काय होणार, असा विचार त्यांच्या मनात आला. आणि त्याच क्षणी त्यांनी आत्महत्येच्या विचाराला मूठमाती दिली. तोच क्षण त्यांच्या आयुष्याचा टर्निग पाईंट ठरला. मी माझ्या मुलांना, कुटुंबाला निराधार करणार नाही. असा त्यांनी पक्का निश्चय केला.
दिनकर सांगतात, “पुन्हा माझं विचारचक्र चालू झालं. शेती पिकत नाही, तर मग या परिस्थितीतून मुक्त होण्याचा दुसरा मार्ग कोणता?” हा विचार करत असतानाचं त्यांच्या डोक्यात आलं की, आजकाल शहरांप्रमाणे खेडयातही ब्रेड, खारी, टोस्ट, बिस्कीट या बेकरी पदार्थांना खूप मागणी आहे. आपण हेच पदार्थ ग्रामीण भागात विकायचे. त्यातूनचं ‘स्वाभिमान मोबाईल बेकरी’ची कल्पना त्यांच्या डोक्यात आली. चांगल्या दर्जाचा माल विकत घ्यायचा आपल्या गाडीवर निफाड तालुक्यातल्या खेडेगावांत विकायचा. अर्थात हे सगळं करायचं तर पुन्हा पैसा हवाच. पैसे कुठून आणायचे? डोक्यावर आधीचं लाखोंचं कर्ज; अजून पैसे कोण देणार? या परिस्थितीतही शंकरराव आवारे आणि सतीश संगमनेरे हे मित्र मदतीला धावून आले. गाडीवर माल वाहून नेण्यासाठी स्टँड आणि माल खरेदीसाठी पाच-पाच हजार रुपयांची मदत केली. दिनकररावांनी गाडीला स्टँड बसवले. शहरातून उत्कृष्ट दर्जाचा माल खरेदी केला. आणि ‘स्वाभिमान मोबाईल बेकरी’ सुरु झाली.
दिनकररावांचं वेगळेपण इथंही दिसून आलं. निराश झालेल्या शेतक-यांना व्यवसायाकडे वळण्याचा, आत्महत्या न करण्याचा संदेश द्यायचा असं त्यांनी ठरवलं. त्यासाठी आपल्या गाडीच्या स्टॅडला बोर्ड लावला. त्यावर त्यांनी कर्जबाजारी शेतक-यांसाठी एक संदेश लिहिला– “मी एक शेतकरी, दिनकर बाकेराव संगमनेरे, कर्जबाजारी शेतकरी, कर्ज फेडण्यास असमर्थ म्हणून मी हताश नाही झालो, पोटाची खळगी भरण्याकरिता जसा मी व्यवसाय निवडला त्याचप्रमाणे माझ्या असंख्य शेतकरी बांधवाना माझे हेच सांगणे आहे, की आपणसुद्धा कोणत्याही व्यवसायाची संकल्पना मनात राबवा व तिला सुरूवात करा, परंतु चुकूनही आत्महत्या करू नका”.
दिनकररावांचं आयुष्य आता अगदी बदलून गेलं आहे. त्यांच्या या उपक्रमाचं शेतक-यांनी मनापासून स्वागत केलं. काही दिवसात त्यांचा या व्यवसायातील नव्वळ नफा दीड ते दोन हजार रूपयांवर गेला आहे. दिनकर बाकेराव संगमनेरे या शेतक-यानेे नवी वाट शोधून काढली. स्वतःचं, कुटुंबाचं जीवन तर सावरलंच. आणि नाशिक जिल्ह्यातल्याच नव्हे, तर राज्यातल्या सर्वच शेतकऱ्यांना कृतीतून नवी दिशा आणि प्रेरणा दिली आहे.
- उन्मेष गौरकर.

जेव्हा लष्करी अधिकार्‍यांच्या पत्नी एकत्र येतात

अ‍ॅड मीनल वाघ भोसले यांचे पती नाशिकमधल्या आर्मी एव्हीएशन सेंटरमध्ये महत्वाच्या पदावर कार्यरत आहेत. त्यंच्या वेगवेगळ्या ठिकाणच्या पोस्टींगदरम्यान लष्करी अधिकाऱ्यांच्या पत्नींचा ताण मीनलेने अनुभवला. मित्रपरिवारातील एका अधिकाऱ्याच्या अपघाती मृत्यूनंतर त्याच्या कुटूंबाची सुरू झालेली वाताहत मीनल यांना अस्वस्थ करून गेली. याच कालावधीत चीता आणि चेतक हेलिकॉप्टर्सचे १४ हून अधिक अपघात झाले. त्यामध्ये १७ हून अधिक जणांना प्राण गमवावे लागले. पतीसोबत चर्चा करताना समजलं की कालबाह्य आणि सदोष लष्करी सामग्रीमुळे लढाऊ विमानांचे अपघात होत असून त्यामुळेच वैमानिकांचे जीव जात आहेत. अशा अपघातांत नाहक जाणारे बळी रोखण्यासाठी त्यांनी आवाज उठवण्याचा निर्धार केला. पती लष्करी अधिकारी असताना त्याच यंत्रणेविरोधात आवाज उठवणं अवघडच. लष्करी अधिकाऱ्यांच्या समविचारी पत्नींना सोबत घेत त्यांनी चार वर्षापूर्वी ARMY WIVES AGITATION GROUP अर्थात लष्करी अधिकाऱ्यांच्या पत्नीची संघटना स्थापन केली.
लष्करी अधिकारी आणि जवानांचे नाहक जाणारे बळी रोखण्यासाठी अधिकाऱ्यांच्या पत्नींनी कालबाह्य, सदोष लष्करी सामग्रीचा वापर थांबविण्यासाठी पाठपुरावा सुरू केला. तत्कालीन संरक्षण मंत्री मनोहर पर्रिकर यांची भेट घेऊन मिग २१ विमानाप्रमाणे अपघातांच्या मालिकेत सापडलेल्या लष्कराच्या चीता व चेतक हेलिकॉप्टर्सचा वापर त्वरित थांबवावा, अशी आग्रही मागणी केली. या मागणीला पर्रिकर यांनी प्रतिसाद देत काही तांत्रिक पर्याय दिले. लष्कराची लढाऊ विमानांची गरज पाहता ही खरेदी पैसे असूनही लगेच शक्य नसल्याने चीताच्या जुन्या इंजिनऐवजी नवीन इंजिन बसवून त्याचं नामकरण ‘चित्तल’ असं करण्यात आलं. दुसरीकडे, स्टार्ट अप इंडियाच्या माध्यमातून ‘कामाऊ’ हे नवीन लढाऊ विमान लष्करी सेवेत दाखल केलं गेलं. हे सगळं मार्गी लागत असताना मीनल यांच्या संघटनेने अपघातात मृत्यू पावलेल्या जवानांच्या पत्नींना त्यांचा आर्थिक हिस्सा मिळावा यासाठीही काम सुरू केलं आहे. या प्रयत्नांमुळे एका वीरपत्नीला मुंबई परिसरात पेट्रोलपंपासाठी जागा मिळणार आहे.
 -प्राची उन्मेष

प्रयोगातून आली जलसाक्षरता

उपलब्ध असलेल्या पाण्याचे सुयोग्य नियोजन हा पाणीबचतीचा मूलमंत्र आहे. जसे नळातून वाया जाणारे पाणी आम्ही वाचविले त्याचप्रमाणे पावसाळ्यात कोसळणारे पावसाचे पाणीही जमा करायला हवे, या विचाराने डोक्यात ठाण मांडले. पावसाचे पाणी ‘जलपुर्नभरण योजने’तून जमिनीखाली साठविता येते, हे माहिती होते.

हीच योजना नाशिकमधील बागलाण तालुक्यातील आमच्या शाळेत राबविण्याचे निश्चित केले. त्यासाठी शाळेच्या छताचे क्षेत्रफळ, आमच्या क्षेत्रात अंदाजे पडणारा पाऊस याचा अंदाज घेतला. सुमारे एक लाख अठ्ठ्याहत्तर हजार लीटर पाणी या प्रयोगाद्वारे एका वर्षात जमा होऊ शकते असा आम्ही कयास बांधला.
त्यानुसार 2016 च्या ऑगस्ट महिन्यात महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यावरण सेवा योजनेद्वारे आर्थिक मदत घेतली आणि अठरा हजार रुपयांत आमच्या शाळेत जलपुर्नभरण योजना कार्यान्वित झाली.
त्यासाठी पावसाळ्यात छतावरुन वाहणारे पाणी पाईप्सद्वारे जमिनीखाली एका मोठ्या खड्ड्यात सोडले. त्या खड्ड्यात विटांचे तुकडे, कोळशाचे तुकडे आणि मुरुम टाकला. पावसाळ्यात त्या पाईप्सद्वारे पाणी खड्ड्यात जाऊ लागले. खड्ड्यात टाकलेल्या विटा आणि मुरुमाच्या तुकड्यांनी त्या पाण्याचे शुद्धीकरण होते. यामुळे आमच्या जमिनीतील पाण्याचा स्तर उंचावला आहे. पूर्वी शाळेतील बोअर उन्हाळ्यात केवळ 15 ते 20 मिनिटेच चालायची. 2017 च्या उन्हाळ्यात मात्र ही बोअर सहज 45 मिनिटे चालली आणि उन्हाळ्यातही पाणी मिळाले. या पावसाळ्यात आणखी जास्त पाणी जमिनीखाली जाऊन पाण्याचा साठा वाढेल, असा अंदाज आहे.उपलब्ध पाणी जपून वापरावं तसंच पाणी प्रदूषित होऊ नये ही देखील आपलीच जबाबदारी आहे. विद्यार्थ्यांना हेसुद्धा सप्रयोग समजावून सांगण्यासाठी गेल्या वर्षी आम्ही आणखी एक प्रयोग केला. आमच्या आसखेडा गावाजवळून मोसम नदी वाहते. गणेशोत्सवानंतर गावातील बहुतांश मूर्त्यांचे विसर्जन त्याच नदीत होते. प्लास्टर ऑफ पॅरिसच्या मूर्ती, प्लास्टिक हार आणि निर्माल्य सर्रास नदीत फेकले जाते. यामुळे नदी प्रदूषित होते, हे अभ्यासात आपण मुलांना शिकवतोच पण ती नदी किती प्रमाणात प्रदूषित होते, हे विद्यार्थ्यांना सप्रमाण दाखविण्याचं निश्चित केलं.
2016 साली गणेशोत्सवाआधी नदीच्या पाण्याचा पीएच, क्लोरिन, नायट्रेट, फ्लुरॉईड यांची तपासणी आम्ही पर्यावरण सेवा योजनेद्वारे मिळालेल्या उपकरणांद्वारे केली. काही दिवसांनी गणेशविसर्जन झाले. त्याच्या दुसऱ्याच दिवशी विद्यार्थ्यांनी पुन्हा या सगळ्या चाचण्या केल्या. पाण्याचा पीएच सुमारे दोन टक्क्यांनी वाढला होता, तर पाण्याचा जडपणा (हार्डनेस) सुमारे 100 अंकांनी वाढला होता. नायट्रेट, क्लोरिन, फ्लुरॉईडसचे प्रमाणही लक्षणीयरित्या वाढल्याचे विद्यार्थ्यांनी नोंदविले.
प्रत्यक्ष प्रयोगातून विद्यार्थ्यांना प्रदूषणाची गंभीर समस्या जाणवली. आपले पाणीसाठे आपण काळजीपूर्वक वापरायला हवेत, ते प्रदूषित होऊ नयेत ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे हे त्यांना पटले. यानंतर आम्ही गावात कृत्रिम जलाशयात मूर्तीच्या विसर्जनाचा आणि शाडू मातीच्याच मूर्तींचा आग्रह धरतो. इतकेच नव्हे तर माझ्या शाळेतले विद्यार्थी स्वत: शाडूच्या गणेशमूर्ती बनवून त्याची विक्री करतात. जलसाक्षरतेविषयी सातत्याने केलेल्या जनजागृतीमुळे माझ्या शाळेतील विद्यार्थी जबाबदार नागरिक होण्याच्या मार्गावर आहेत, याचे मला समाधान वाटते.
- जयवंत ठाकरे.

थेंब थेंब मोलाचा, आयुष्याच्या तोलाचा!!

मी नाशिक जिल्ह्यातील बागलाण तालुक्यातील आसखेडा गावात कर्मवीर भाऊराव पाटील विद्यालयात शिक्षक म्हणून कार्यरत आहे. पावसाळ्यात खळाळून वाहणारं, सगळ्यांना आनंदी करणारं पाणी उन्हाळ्यात मात्र डोळ्यात पाणी आणतं. 2016 सालच्या उन्हाळ्यात तर मराठवाड्यातील लातूरसारख्या जिल्ह्याला चक्क रेल्वेने पाणी पुरवावं लागलं. पाण्याचा प्रत्येक थेंब मोलाचा आहे आणि त्याचं योग्य नियोजन करणं अत्यावश्यक आहे. ही जाणीव सर्व नागरिकांमध्ये आणि प्रामुख्याने विद्यार्थ्यांमध्ये बिंबवणं गरजेचं वाटल्याने, गेली काही वर्षे मी आमच्या शाळेत पाणीबचतीचे काही प्रयोग केले.
त्यातला पहिला प्रयोग आहे तो घरगुती नळांच्या गळतीतून वाया जाणारं पाणी वाचविण्याचा. घरातील नळाला भरपूर पाणी असलं की ते गरजेपेक्षा जास्त वापरण्याकडे लोकांचा कल असतो. शिवाय अनेकदा नळ नीट बंद न करणं, नळ गळत असेल तर तो वेळीच दुरुस्त न करुन घेणं या सवयी लोकांमधे रुजलेल्या असतात. अशी गळती वरवर पाहता छोटीशी वाटत असली तरी महिने आणि वर्षाच्या पटीत हिशोब केला तर कित्येक लीटर पाणी वाया जात असतं. ही गळती विद्यार्थ्यांना सप्रमाण सिद्ध करुन दाखवावी, असं माझ्या मनात आलं.
त्यानुसार जुलै 2013 मध्ये प्रथम शाळेतच हा प्रयोग आम्ही करुन पाहिला. शाळेच्या टाकीचे सुमारे 20 नळ आहेत. प्रत्येक गळणाऱ्या नळाखाली विद्यार्थ्यांना रिकामं चंचुपात्र ठेवायला सांगितलं. एका तासानंतर किती पाणी गळालं ते मोजलं आणि त्यानुसार दिवसभरात शाळेच्या नळांमधून किती पाणी गळतं, याचा हिशोब विद्यार्थ्यांना करायला लावला. तोच हिशोब पुढे नेत विद्यार्थ्यांनी महिन्याभरात 576 लीटर पाणी गळतं हा अंदाज काढला. आपल्या शाळेत एवढं प्रचंड पाणी गळतं, याची कोणालाच कल्पना नव्हती. पाणी बचतीचं महत्त्व विद्यार्थ्यांना समजावून सांगितलंच शिवाय शाळा प्रशासनाकडून नळ दुरुस्त करुन घेतले.
त्यानंतर हाच प्रयोग आमच्या आसखेडा गावातील निवडक 25 कुटुंबावरही करुन पाहायचं विद्यार्थ्यांनी ठरविलं. विद्यार्थ्यांच्या टीम प्रत्येक घरी गेल्या. तिथंही शाळेप्रमाणेच गळक्या नळाखाली एक तासभर चंचुपात्र ठेवून पाण्याची गळती मोजली. त्यानुसार महिन्याभरात केवळ या 25 कुटुंबामधूनच 2721 लीटर इतकी प्रचंड पाणीगळती होत असल्याचं आमच्या शाळेच्या विद्यार्थ्यांनी सिद्ध केलं. हा आकडा ग्रामस्थांसाठीही धक्कादायक होता. त्यानंतर शाळेने महिनाभर ही पाणीगळती टाळण्यासाठी नळ दुरुस्त करण्याचे तसेच चांगल्या प्रतीचे नळ बसविण्याबाबतची जनजागृती विद्यार्थ्यांच्या माध्यमातून केली. मुलांनी प्रभातफेरी काढून घोषणा दिल्या, छोटी नाटुकली करुन जनजागृती केली.
हाच प्रयोग पुन्हा ऑगस्ट 2013 च्या शेवटच्या आठवड्यात 25 कुटुंबासमवेत केला. यावेळी पाणीगळतीचे प्रमाण परिणामकारकपणे घटलेलं दिसलं. आता महिन्याला 655 लीटर पाणीगळती होत असल्याचं आकडेवारीतून पुढं आलं. ही गळतीसुद्धा पूर्णपणे थांबावी याकरिता विद्यार्थी आणि शाळेने पुन्हा प्रयत्न केले. एवढेच नव्हे तर ग्रामपंचायतीची जी सार्वजनिक नळ योजना होती, त्यातील काही नळांना तोट्याच नव्हत्या. ग्रामस्थांनी हा विषय ग्रामसभेत लावून धरला आणि रातोरात नळांची दुरुस्ती करुन तोट्या लावण्यास भाग पाडले. हा आमच्या जनजागृतीचा सुखद विजय होता.

- जयवंत ठाकरे.

‘मनोयात्री’तून मन:स्वास्थ्य

“मी अनाथ आहे. आपल्याला पालक नाही याची खंत नेहमीच वाटत आली. पण ज्यांना पालक आहेत अशी मंडळी केवळ कौटुंबिक वादामुळे घरातील मोठ्यांना बाहेरचा रस्ता दाखवतात, त्यांची अवहेलना करतात. हे बघून मी अस्वस्थ होते. या व्यक्तींचं मन:स्वास्थ्य हरवलेलं दिसतं. ते बघूनच त्यांच्यासाठी काही करता येईल का, असा विचार सुरू झाला.” आणि यातूनच ‘मनोयात्री’चा प्रवास सुरू झाल्याचं सुलक्षणा आहेर सांगते.
चार चौघांसारखं बालपण तिच्या वाट्याला आलं नाही. जेमतेम १२ दिवसांची असतांना नाशिकच्या ‘आधार’ आश्रमात ती आली. आणि वयाची १८ वर्षे पूर्ण होताच तिथून बाहेर पडली. या कालावधीत तिचा अमित वसंत यांच्या ‘माणुसकी’ व डॉ. भारत वाटवाणी यांच्या ‘श्रध्दा फाऊंडेशन’शी परिचय झाला. एकीकडे ‘एकच धर्म मानव धर्म’ संस्थेच्या वतीने समाजातील अनाथ मुला मुलींसाठी काम सुरू केलं. त्याचवेळी तिला रस्त्यावर चित्र विचित्र हावभाव करत शिवीगाळ करणारे, वेळप्रसंगी अंगावर धावून येणारे मनोरूग्ण खुणावत होते.

त्यांच्यासाठी तिने आपल्या सहकाऱ्यांसमोर ‘मनोयात्री’ची संकल्पना मांडली. हेतु हाच की त्यांच्यासाठी काही करता येईल का, त्यांना हक्काचा निवारा मिळावा, त्यांच्या किमान मुलभूत गरजा पूर्ण व्हाव्या यासाठी त्यांना हक्काचे घर मिळवून देणे. गेल्या काही महिन्यापासून सुलक्षणा व तिचे सहकारी शहर परिसरातील उड्डाणपुलाखाली असलेल्या मनोरूग्ण स्त्री, पुरूषांना शोधतात. त्यांच्याशी संवाद साधतात, त्यांना अन्न, वस्त्र पुरवितात. पुरूषांची दाढी, केस कापणे यासह त्यांना अंघोळ घालणे तर स्त्रियांनाही अंघोळ, त्यांचे केस कापणे, त्यांचं शरीर स्वच्छ करण्याचं काम ही टीम करते. सुलक्षणा, रिकी धोंड, पुष्कराज मंडलीक, आनंद कवळे, संतोष वैद्य, सुरज धोंड अशी मनोयात्रीची टीम.

त्यासाठी पाणी, न्हावी, आंघोळीचे सामान व अन्य साहित्य जमवाजमव ते मनोरुग्ण मंडळी शोधणं हे काम ही मुलं उत्साहाने करत आहेत. हे काम करत असतांना खुप विचित्र अनुभव आल्याचे ही मंडळी सांगतात. केवळ घरातील अन्य सदस्यांशी पटले नाही, शारिरीक पंगुत्व यामुळे वृद्धांना रस्त्यावर आणून टाकलं जातं. वृध्दांना घरी जायचं असतं, पण कुटुंब त्यांची जबाबदारी नाकारत असल्याचा विचित्र अनुभव सुलक्षणा व तिचे सहकारी घेत आहे. यातील एका प्रकरणात तिने पोलीसांची मदत घेत एका वृध्देला तिच्या हक्काच्या घरात मानाचं स्थान मिळवून दिलं आहे. पण उर्वरीत लोकांचं काय ? या प्रश्नाने ती अस्वस्थ होते.
सध्या एक जागा भाडेतत्त्वावर तिने घेतली आहे. या ठिकाणी मनोरुग्णांना एकत्र करत त्यांना निवारा देण्याचा तिचा प्रयत्न आहे. तसंच नगर किंवा कर्जत येथील सामाजिक संस्थामध्ये ती या मनोरुग्णांना दाखल करत आहे. डॉ. वाटवाणी त्यांच्यावर उपचार करणार आहेत. तसेच जिल्हा रुग्णालयाच्या मनोरूग्ण विभागाचं सहकार्य त्यांना मिळतं आहे. त्यामुळे सुलक्षणा अन्य उपक्रमांची आखणीत गर्क आहे. मात्र असे रुग्ण परिसरात दिसूच नये यासाठी कुटुंबातील अन्य सदस्यांनी पुढाकार घेणं गरजेचं आहे. मतभेद बाजुला ठेवत ज्येष्ठांना सांभाळले नाही तर उद्याा ही परिस्थिती आपल्यावर येऊ शकते ही भितीही सुलक्षणाने व्यक्त केली.
- प्राची उन्मेष.

इथं मिळतं हसतखेळत शिक्षण

निफाडमधील कोठुरे फाट्याची शाळा आधी वस्तीशाळा होती. या शाळेत सध्या कार्यरत असलेल्या रामदास चोभे सरांच्या वडिलांनी स्वत:ची पाच गुंठे जमीन शाळेला दान केली आणि इथं नियमित जिल्हा परिषद शाळा सुरु झाली. शाळेच्या मुख्याध्यापिका आरती बैरागी तीन वर्षांपूर्वी या शाळेत रुजू झाल्या आणि शाळेचं रुप हळूहळू इतकं पालटलं की 2015 साली या शाळेला आयएसओ मानांकन मिळालं.
सुरुवातीपासून बैरागी मॅडम आणि चोभे सरांनी हसत- खेळत, शैक्षणिक साहित्याचा आधार घेत शिकवणं चालू केलं. महत्त्वाचं म्हणजे त्यांनी स्वत:च्या मुलांनाही याच शाळेत दाखल केलं. वारंवार पालकांशी संवाद साधून शाळेत गुणवत्तापूर्ण शिक्षण मिळतं हे पटवून दिलं. या शाळेने पालक तसेच ग्रामपंचायतीकडून सुमारे अडीच लाखांचा निधी उभारला आहे. त्यात स्वत:ची भर टाकून शिक्षकांनी जमा झालेल्या निधीतून शाळेची रंगरंगोटी, तळफळे, इंग्रजी- मराठी शब्द, तसेच गणिती क्रियांचे आरेखन, स्वच्छतागृहासाठी पाण्याची सोय, पाईपलाईन, अॅक्वागार्ड इ. कामं केली आहेत.
गेल्या वर्षी इंग्रजी माध्यमातील 11 मुलं कोठुरे फाट्याच्या शाळेत दाखल झाली आहेत. शाळेतील विद्यार्थ्यांच्या भाषिक कौशल्यांवर शिक्षक विशेष मेहनत घेत आहेत. काही शब्द दिले असता त्यावरून विद्यार्थी गोष्ट आणि कविता तयार करतात. उदा. कावळा- आवळा- सावळा- बावळा हे शब्द दिले असता विद्यार्थी खालीलप्रमाणे शीघ्रकविता तयार करतात.
'एक होता कावळा, दिसायचा सावळा|
होता जरा बावळा, पण खायचा तो आवळा||'
दुसरीकडे निफाडमधील सुंदरपूरच्या जिल्हा परिषद शाळेतील विद्यार्थ्यांची हुशारी पाहून चकित व्हायला होतं. या शाळेतील विद्यार्थ्यांचा भूगोल, इतिहास आणि इंग्रजी विषय मुळापासून पक्का करण्याचं संतोष मेमाणे सरांनी ठरविलं आहे. या शाळेतील तिसरी- चौथीचे विद्यार्थी उत्तम नकाशावाचन करतात. सरांनी कार्डबोर्डचा महाराष्ट्राचा नकाशा आणि कार्डबोर्डच्या छोट्या तुकड्यांवर जिल्हे, राज्यातील महत्त्वाच्या नद्या, शिखरं इ.ची नावं टाकली आहेत. विद्यार्थी नकाशावर प्रत्येक जिल्हा बरोबर लावतात. इतकेच नाही तर प्रत्येक जिल्ह्यातील नद्या, पर्यटनस्थळे, अभयारण्ये सुद्धा मिनिटभरात नकाशात ठेवून दाखवितात. त्यांच्यापेक्षा लहान असणारे दुसरीतील विद्यार्थी अशाच प्रकारे नाशिक जिल्ह्याचा नकाशाही तयार करतात.
त्यांच्या वर्गांमधे नाशिकची वैशिष्ट्ये म्हणजे चलनी नोटांचा कारखाना, एकलहरे औष्णिक विद्युत केंद्र असं सगळं तक्त्यावर लावलेलं आहे. शिवाय प्राचीन काळातील राज्य आणि राजांची नावे, गडांची पूर्वीची आणि प्रचलित नावं, राज्ये आणि त्यांच्या राजधान्या यांचे रंगीत बोर्ड टांगलेले आहेत. शाळेतील विद्यार्थ्यांच्या इंग्रजी भाषेवर मेमाणे सर विशेष मेहनत घेत आहेत. त्यात तळफळ्यावर एखादे इंग्रजी मुळाक्षर लिहून त्यापासूनचे शब्द तयार करण्याचा खेळ, एखादी वस्तू उदा. बाटली हातात घेऊन त्याद्वारे क्रियापदांसकट इंग्रजी वाक्ये तयार करण्याचा खेळ (I am drinking the water, I will throw this bottle, I want to sell this bottle etc.) घेतला जातो. सुंदरपूरच्या शाळेतील चौथीचे विद्यार्थी इंग्रजीच्या सर्व काळात वाक्ये तयार करु शकतात. गाणे आणि नाचातून क्रियापदांचे वेगवेगळे काळ विद्यार्थी शिकतात. शिवाय विद्यार्थ्यांचा इंग्रजीचा शब्दसंग्रह वाढण्यासाठी सरांनी चित्र- शब्दाच्या रुपातली अनेक इंग्रजी कार्डस् तयार करून घेतली आहेत.
- स्नेहल बनसोडे- शेलुडक.

सफर- नाशिकमधील 'प्रगत' निफाड बीटची

2016 साली निफाड प्रगत बीट असल्याचे जाहीर झाले. ‘प्रगत बीट’ म्हणजे काय तर शाळेत ज्ञानरचनावादी पद्धतीने शिक्षण दिले जावे, त्यासाठी किमान 20 प्रकारचे साहित्य शिक्षकांनी बनविलेले असावे, हे निकष 100 टक्के पूर्ण करणाऱ्या शाळेला 'प्रगत शाळे'चा दर्जा दिला जातो. आणि 100 टक्के प्रगत शाळा असणारे बीट हे 'प्रगत बीट' म्हणून घोषित करण्यात येते. सातारा जिल्ह्यातले कुमठे हे पहिले प्रगत बीट. त्यापाठोपाठ चंद्रपूरचे ताडाळी बीट, सांगलीचे मिरज बीट, नाशिकचे निफाड बीट असे अनेक बीट प्रगत झाले.निफाड बीटमधील चांदोरीजवळच्या नागापूरच्या जिल्हा परिषद शाळेत गणित आणि मराठीचे ज्ञानरचनावादी खेळ आम्हांला पाहायला मिळाले. यातील 'गणिती संगीत खुर्ची'चा खेळ मनोरंजक आणि खेळता- खेळता गणित शिकविणारा आहे. यात सहभागी प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या हातात कागदावर लिहिलेले काही आकडे देतात. संगीत खुर्चीत शाळेचा बॅन्ड वाजू लागला की विद्यार्थी खेळू लागतात.
ज्या विद्यार्थ्याला खुर्ची मिळत नाही त्याने इतर विद्यार्थ्यांच्या हातात असलेल्या आकड्यांची बेरीज, वजाबाकी किंवा गुणाकार करून दाखवायचा. इयत्तेनुसार आकड्यांची आणि गणिती क्रियांची काठिण्य पातळी ठरते. काही वेळेला दोन इयत्ता मिळूनही हा खेळ खेळतात आणि प्रेक्षक बनलेले विद्यार्थी गणितं सोडवितात.
याच शाळेतील वैशाली तेलोरे मॅडम यांनी भाषेचे देखील अनेक साधे सोपे खेळ बनविले आहेत. त्यांनी अ ते ज्ञ ही मुळाक्षरे, काना, मात्रा, वेलांटी, उकार ही अकारविल्हे आणि अंकांसाठी त्यांनी चक्क सांकेतिक भाषा बनविली आहे. वर्गात गेल्यानंतर आपले नाव फक्त मॅडमच्या कानात सांगायचे. त्यानंतर तेलोरे मॅडमनी केलेल्या हावभावानुसार विद्यार्थी ते नाव ओळखतात. त्याचप्रमाणे कुठलाही शब्द आणि कुठलीही पाच अंकी संख्यासुद्धा तिसरी- चौथीचे विद्यार्थी ओळखतात. हे करण्यासाठी मॅडम काय हातवारे करीत आहेत, याकडे मुलांना लक्ष द्यावे लागते. त्यामुळे विद्यार्थ्यांची एकाग्रता वाढली आहे, असे तेलोरे मॅडम सांगतात.
शिवाय पहिली -दुसरीच्या विद्यार्थ्यांना लेखन- वाचनाची सवय व्हावी याकरिता रंगीत साबुदाणे, लग्नातील अक्षतांचे तांदूळ कागदावर चिकटवून विद्यार्थ्यांची नावे लिहून घेतात. वाचनासाठी माशाच्या आकारात कापलेल्या कार्डबोर्ड पेपरवर जोडशब्द लिहिलेले आहेत. प्रत्येक शब्दापाठीमागे धार नसलेल्या ब्लेडचा अर्धा तुकडा जोडलेला आहे. वर्गातील लोहचुंबक लावलेल्या दोऱ्याच्या साहाय्याने विद्यार्थी ते शब्दरुपी मासे उचलतात आणि अवघड शब्दांचे वाचन करतात. कार्डबोर्ड पेपरवर विखुरलेले शब्द वाचून म्हणी तयार करणे, असे अनेक खेळ या शाळेत पाहायला मिळाले. 
 - स्नेहल बनसोडे- शेलुडकर.

मुलांनी सभोवतालातून स्वतःहून मिळवलेल्या ज्ञानावर विश्वास ठेवला म्हणून...

नाशिक इथली कुरुडगाव जिल्हा परिषद शाळा. बाहेरून पाहताना कुठल्याही सामान्य शाळेसारखी दिसणारी ही शाळा आत गेल्यानंतर मात्र वेगळीच आहे हे जाणवतं. सगळ्या शाळांमध्ये मुलं रांगेत बसतात, हा प्रकार इथं नव्हताच. मुलं मस्त वर्गाच्या भिंतीना टेकून बसली होती. मध्यभागी राहिलेल्या मोकळ्या जागेत फरशीवर अनेक तक्ते ऑईल पेंटने रंगविले होते. त्यात गणिती क्रियांसाठीचे रंगीबेरंगी फुलपाखरी तक्ते, आकड्यांची सापशिडी, भाषेचे खेळ, इंग्रजी रंगांची नावं असं बरंच काही होतं. मध्यभागी असलेल्या या मोठ्या मोकळ्या जागेत विद्यार्थी येऊन खडू हातात घेऊन स्वयंअध्ययन करीत होते.या शाळेचे मुख्याध्यापक अंबादास म्हस्के सांगतात, "आज माझी शाळा 100 टक्के प्रगत आहे, पण अगदी तीन वर्षांपूर्वी अशी परिस्थिती नव्हती. वर्गात काही विद्यार्थी हुशार असतात, काही मध्यम गुणवत्तेचे असतात आणि काहींच्या समोर डोकं फोडलं तरी ते शिकू शकत नाहीत अशी असंख्य शिक्षकांप्रमाणे माझीही प्रिय समजूत होती. पण 2015 मध्ये नाशिकच्या काही शिक्षकांनी कुमठे बीटला भेट दिली आणि आमचा शिकविण्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनच बदलून गेला."

विचारप्रक्रियेत झालेल्या बदलाबद्दल ते म्हणाले, "ज्ञानरचनावादी- मुलांनी सभोवतालातून स्वतःहून मिळवलेल्या ज्ञानावर आधारित - शिक्षण देणारे संपूर्ण प्रगत बीट म्हणून कुमठे बीटची ख्याती होती. आमच्या गटाला बाहेरून सर्वसाधारण दिसणारी शाळा पाहणीसाठी मिळाली होती. माझ्या तर मनात येऊन गेले की, 'का आलो आपण ही शाळा पाहायला? यापेक्षा तर माझी शाळा चांगली आहे.' पण आम्ही आत गेलो आणि तिथल्या विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास, संवादकौशल्य, हुशारी पाहून हा गैरसमज गळून पडला. तिथली मुलं चुटकीसरशी वजाबाकी, भागाकार अशा अवघड समजल्या जाणाऱ्या गणिती क्रिया करीत होती. 'रेन' हा एक शब्द दिल्यावर तिसरीतील मुलाने चक्क 28 इंग्रजी वाक्ये स्वत:हून घडाघडा बोलून दाखविली. पहिलीत दाखल झालेली मुलं जुलै महिन्यातच वाचन करीत होती आणि मग माझी खात्रीच पटली, गड्या आपलं चुकतंय!!"







"तिथून परत आल्यानंतर वर्गातील विद्यार्थी अप्रगत आहेत, कारण त्यांच्या घरी शैक्षणिक वातावरण नाही, त्यांना खोड्या करायलाच खूप आवडतं असे शिक्के मारणं, मी पूर्णपणे थांबवलं. शिक्षक म्हणून प्रत्येक मुलाला सर्वोत्तम शिकवणं आणि प्रगत करणं, हेच आपलं सर्वात महत्त्वाचं कर्तव्य आहे, याची नव्याने जाणीव झाली. मग शाळेत काही मूलभूत बदल करण्यास सुरुवात केली. सर्वात प्रथम मुलांशी संवाद वाढवला, प्रत्येक विद्यार्थ्याला 'तू शिकू शकतोस/ शकतेस' असा विश्वास बोलण्यातून देण्यास सुरुवात केली. आम्ही शाळेत कमीत कमी खर्चातील ज्ञानरचनावादी साहित्य तयार केले. मण्यांच्या माळा, लाकडी चमचे, शब्द- चित्र कार्ड, खोट्या चलनी नोटा असं बरंच साहित्य बनविलं. वर्गात ऑईल पेंटने विविध गणिती क्रियांचे तळफळे रंगवून घेतले आणि सगळ्यात महत्वाचं म्हणजे सतत समोर उभं राहून न शिकविता वर्गात मुलांच्या गटात जाऊन त्यांच्यासोबत बसून शिकवणं सुरु केलं." म्हस्के सर बदलाची प्रक्रिया सांगत होते.
- स्नेहल बनसोडे- शेलुडकर.

मुलांनी आणलं पुस्तकांना; पुस्तकांनी आणलं मुलांना

जिल्हा नाशिक. तालुका सिन्नर. इथलं पाडळी हे छोटंसं गाव. इथल्या पाताळेश्वर विद्यालय या जिल्हा परिषद शाळेतली ही गोष्ट. वाढदिवस सगळ्या मुलांची अगदी आवडता. हल्ली तर केक कापणं, भेटवस्तू देणं आणि मोठ्यांदा गाणी लावणं एवढाच वाढदिवसाचा कार्यक्रम झाला आहे. पण इथल्या मुलांनी मात्र अगदी वेगळा विचार केला. वाढदिवसावर होणारा खर्च वाचवत ‘विद्यालयास पुस्तक भेट’ हा उपक्रम त्यांनी सुरु केला. आज यामुळे विद्यालयाच्या ग्रंथालय विभागात २५० पुस्तकं जमा झाली आहेत. आणि गेल्या महिन्यात, बालदिनाचं औचित्य साधत या पुस्तकांचं प्रदर्शनही भरविण्यात आलं होतं. विद्यालयाचे मुख्याध्यापक एस. बी. देशमुख यांची ही संकल्पना. वाढदिवसाच्या दिवशी मुलं केक, चॉकलेट, जंकफूड खातात. यामुळे आरोग्य बिघडण्याचा धोकाच जास्त आहे. हे टाळण्यासाठी ज्या विद्यार्थ्याचा वाढदिवस आहे, त्याने शाळेस एक पुस्तक भेट द्यावं असं देशमुख यांनी सुचविलं.
शाळा सुरु होतानाच याविषयी त्यांनी मुलांना सांगितलं. पुस्तक वाचायला आवडेल असं, माहितीपूर्ण हवं. उगाच स्तोत्र, घरातली अडगळीतील पुस्तकं आणायची नाही. हेतू हाच की मुलांना विविध साहित्यप्रकारांची ओळख व्हावी. या उपक्रमामुळे, आज शाळेच्या खजिन्यात अनेक नामवंत लेखकांची चरित्रं, आत्मकथा, ज्ञानकोष आदी साहित्य असल्याचं देशमुख अभिमानाने सांगतात. मुलांच्या देणगीतून शाळेच्या ग्रंथ विभागात अग्निपंख, गरूडझेप, व्यक्तिमत्व विकास, मी व माझा बाप, शतपत्रे, दैनंदिन दासबोध, महाश्व्वेता, निवडक अग्रलेख व पत्रे, धडपडणारी मुले, अॅडॉल्फ हिटलर, रमाबाई रानडे, विक्रम आणि वेताळ, ॠषीमुनींच्या महान कथा, नितीमुल्ये, काबुल कंदाहारकडील कथा, संताच्या कथा, महान स्त्रिया, असे गुरू असे शिष्य, तेनाली रामाच्या कथा, मनोरंजक कथा, गोष्टीतून संस्कार, बाल नाटुकली यासह अन्य पुस्तकं जमा झाली आहेत.
ही पुस्तकं वाचण्यासाठी मुलांची झुंबड उडते. वर्गवार आठवड्याचं नियोजन असलं, तरी मुलं शाळा भरण्याअगोदर दीड तास आधीच येतात. शाळेच्या मोकळ्या आवारात ठेवलेल्या टेबलवरून हवी ती पुस्तकं घेऊन तिथंच वाचत बसतात. पुस्तकं वाचून पुन्हा जागेवर ठेवा, एवढंच बंधन त्यांना असल्याने मुलं खुश आहेत. शाळेतली विद्यार्थिनी साक्षी रेवगडे सांगते की, “मुख्याध्यापकांनी आम्हाला पुस्तकं आणायला सांगितली. पालकांनीही याला प्रतिसाद दिला. आम्ही ठरवून एकमेकांकडून पुस्तकं मागवून घेत वाचतो. वाचनाची आवड वाढते म्हणण्यापेक्षा, आत्तापर्यंत हा आनंद गमावला याची सल जास्त आहे.” आम्ही अजून पुस्तकं जमा करणार असल्याचं तिनं आर्वजून सांगितलं.

- प्राची उन्मेष.

शाळा आली मदतीला धावून

इगतपुरी शहरातील फुलेनगर भाग. इथं राहणाऱ्या सोनाली आणि मोनाली जिल्हा परिषदेच्या तीन लकडी शाळेत शिकतात. वडील अनिल उन्हवणे मजुरीच्या करतात. त्यातूनच कुटुंबाला दोन वेळचं जेवण मिळतं. दिवाळी जवळ आलेली. एक दिवस दुपारच्या वेळी अचानक घरातल्या गॅस सिलेंडर्चा स्फोट झाला आणि क्षणात होत्याचं नव्हतं झालं. पाच जणांचं हे कुटुंब रस्त्यावर आलं. सोनाली, मोनाली दोघींचीही शाळा दोन-तीन दिवस बुडली. मुली शाळेत दिसत नाहीत म्हणून शिक्षक उमेश बैरागी मुलींच्या घरी गेले. आणि मुलींच्या घराची परिस्थिती बघून त्यांना धक्काच बसला. घरातलं सामान, मुलींचं शाळासाहित्य असं सगळं सगळं जळून राख झालेलं. हे सरांच्या मनाला लागलं. त्यांनी लगेचच मुख्याध्यापक वासुदेव वराडे आणि बाकी शिक्षकांना हे सांगितलं. सगळ्यांनी मिळून उन्हवणे कुटुंबाला मदत करायचं ठरवलं. बैरागी सर म्हणाले, “संकटकाळी एकमेकांना मदत करा हे आम्ही विद्यार्थ्यांना नेहमी सांगतो. मोनालीच्या घरावर आलेली आपत्ती मला माझ्या घरावर आलेल्या संकटाप्रमाणे वाटली." मुलांनाही सांगितलं, तर त्यांनीही लगेचच आपले खाऊचे साठवलेले पैसे, आईच्या वापरात नसलेल्या साड्या, भांडीकुंडी दिली. अन्य सहकारी शिक्षकांनीही तेच केलं. त्यांनी स्वतःहून धान्यासह अन्य सामान शाळेच्या आवारात आणून दिलं. गट विकास अधिकारी, केंद्रचालक यांनीही दायित्वाच्या जाणिवेतून त्या कुटुंबाला मदत केली याचा आनंद आहे, मुख्याध्यापक म्हणाले.
गटविकास अधिकारी किरण जाधव, गटशिक्षणाधिकारी शिवाजी अहिरे यांनी तात्काळ रोख रक्कम, किराणा, शैक्षणिक साहित्य उन्हवणे यांच्याकडे दिलं. तेवढ्यापुरती सोय झाली. पण पुढं काय? हा प्रश्न होताच. मग सोशल मिडियाच्या माध्यमातून बैरागी सर आणि बाकी शिक्षकांनी मदतीचं आवाहन केलं. या आवाहानाला सकारात्मक प्रतिसाद मिळाला. एका दिवसातच संसारोपयोगी भांडी, धान्य, कपडे अशी मदत उभी राहिली.
मदतीचा हा ओघ पाहून उन्हवणे कुटुंबाला भावना अनावर झाल्या. रक्ताच्या नात्यांपेक्षा घट्ट नातं निभावत संकटसमयी मदत करणाऱ्या सर्वाचे त्यांनी आभार मानले. सोनाली, मोनालीची शाळा आता सुरळीत सुरू आहे.

- प्राची उन्मेष.

मोलकरीण संघटना

‘ती’च्या उमेदकथा - नवरात्रोत्सव विशेष
“घरातील काही अडचणींमुळे मोलकरीण म्हणून काम करायला लागून आता २५ वर्षं झाली. काम करतांना लक्षात आलं की तुम्हा लोकांसारखी काम करतांनाची सुरक्षितता आम्हाला नाही. त्या विरूध्द आवाज उठवूनही १७ वर्षं झाली. या काळातल्या अथक संघर्षात घरकामगार, मोलकरणीसाठी कायदा आलाही पण आजवर त्याची अंमलबजावणी झाली नाही. यामुळे आजूबाजूचं वातावरण काहीसं गढुळलं आहे. मात्र पुन्हा या विरोधात एल्गार पुकारण्याची आमची तयारी आहे”, घरकामगार मोलकरणी संघटनेच्या जिल्हा अध्यक्षा संगीता उदमले हिरीरीने बोलत बोलत होत्या. 

नाशिक शहर परिसरात घरकाम करणाऱ्या महिलांची संख्या २० ते ३० हजारांच्या आसपास आहे. असं असूनही त्यांच्या प्रश्नांविषयी, आरोग्य, कामावरील सुरक्षितता याविषयी बोलण्यास फारसं कोणी तयार नव्हतं. कामाच्या वेळा निश्चित नाहीत, प्रसुतीरजा नाही, आरोग्यसुविधा नाहीत, कामावर सुरक्षितता नाही हे सगळंच संगीता उदमले यांना जाणवलं. त्यांना नाशिक जिल्हा घरकामगार, मोलकरीण संघटनेचं सहकार्य मिळालं. आणि त्यांनी २००७ मध्ये या विरोधात आवाज उठविला. महिलांना संघटित करण्यास सुरूवात केली. त्यांना त्यांच्या हक्काची जाणीव करून देत असतांना घरकामगार मोलकरणी कायदा अस्तित्वात यावा यासाठी प्रयत्न सुरू केले. कधी मोर्चा, आंदोलन, निवेदन असे निषेधाचे विविध मार्ग त्यांनी अवंलबले. मात्र हे करत असतांना कामाच्या ठिकाणी महिलांना त्रास व्हायचा. 

तुम्हाला हक्क का हवेत, सुट्ट्या का हव्यात अशी विचारणा व्हायची. यासाठी संघटनेच्या काही पदाधिकाऱ्यांसह त्यांनी परिसरात बैठका घेण्यास सुरूवात केली. ‘आम्ही आमचा हक्क सरकारकडेकडे मागतो’ तुम्ही फक्त पाठिंबा द्या, या शब्दात त्यांना कामाच्या ठिकाणीही समज द्यावी लागली. त्यांच्या सततच्या रेट्यामुळे जिल्हा घरकामगार मोलकरीण संघटनेचं मंडळ आकारास आलं. मंडळात आजपर्यंत १२ हजार घरकामगारांनी नोंदणी केली आहे. नोंदणी केल्यानंतरही त्या महिलांना ओळखपत्र मिळवून देण्यात अडचणी आल्या. अधिकाऱ्यांनी कागदपत्रासह वेगवेगळ्या कारणांनी अडवणूक केल्याचं त्या सांगतात. 

याच कालावधीत २०१२ मध्ये कायदा संमत झाला. संघटनेने याचा आनंदोत्सवही साजरा केला. मात्र पाच वर्ष उलटले तरी त्याची अंमलबजावणी नसल्याने महिलांचा धीर आता खचण्यास सुरूवात झाली आहे. “ताई, आपण भांडलो पण काय उपयोग झाला नाही” अशा शब्दात महिला सल बोलवून दाखवतात. पण संगीता म्हणतात, “खरी सुरूवात इथून पुढे आहे. आमचा कायदा तयार आहे. सरकार म्हणतो तो रद्द झाला. रद्द तर रद्द पण किमान असंघटित कामगारांच्या सुरक्षित भविष्यासाठी काय असा जाब आम्ही आता विचारणार असल्याचं त्या सांगतात.” त्यासाठी आता ‘पाठीवर हात ठेवत फक्त लढ म्हणा’ असे म्हणणाऱ्यांची गरज असल्याचं त्या शेवटी बोलून दाखवतात.
 - संगीता उदमले
- प्राची उन्मेष

व्हॉट्स ग्रुपची वाचन चळवळ

नाशिक मध्ये गेल्या सहा महिन्यांपासून WhatsApp च्या मदतीने एक वाचन चळवळ सुरू आहे. मुलं आणि पालकांचा सहभाग हे या चळवळीचं वैशिष्टय. एका वर्तमानपत्राचं वाचन करायचं. त्यातून WhatsApp वर प्रश्नमंजुषा तयार करायची आणि तिथूनच वाचकांनी उत्तरं पाठवायची. जो स्पर्धक विशिष्ट स्कोअर पूर्ण करेल त्याला बक्षीस असं या स्पर्धेचं स्वरूप. नाशकातल्या डॉ. क्षमा अघोर यांची ही कल्पना. त्या सांगतात, “चारचौघांमध्ये गप्पा मारायला बसलो आणि समोरचा एकदम रेडीरेकनरचे दर, घरांच्या किंमती, नवे शैक्षणिक प्रयोग, कुसुमाग्रज प्रतिष्ठानचे सध्याचे विश्वस्त कोण असे काही प्रश्न-चर्चा सुरु झाल्या की माझ्या चेहऱ्यावर प्रश्नचिन्ह असायचं. हे लोक नेमकं काय, कशाविषयी बोलत आहेत हे मला न समजल्यामुळे त्या गप्पाच्या मैफलीतून ‘बॅक टू पेव्हिलयन’ अशी माझी स्थिती व्हायची. या परिस्थितीतून बाहेर पडण्यासाठी काय करायचं हा विचार यातूनच सुरु झाला”. आणि समोरच्या टेबलावर पडलेल्या दैनिकामुळे क्षमा यांना रस्ता दिसला.
त्या म्हणतात, “लहानपणापासून मला अवांतर वाचनाची आवड नव्हती. त्यामुळे अभ्यासाच्या पुस्तकापलीकडे कधी काही वाचल्याचं मला आठवत नाही. त्यामुळे अर्थतच आपल्या सभोवताली काय सुरू आहे, काय बदल होताहेत हे मला फारसं माहीत नसायचं. डॉक्टरी पेशाकडे वळल्यानंतर रुग्णांशी, त्यांच्या नातेवाईकांशी संवाद साधतांना वाचनाची कमतरता प्रकर्षाने जाणवायला लागली”. मुलांचं आपल्यासारखं होईल, या विचारने त्या अस्वस्थ झाल्या. मुलगा अद्वय हाही मोबाईलशी खेळतांना दिसायचा. या सगळ्याला योग्य दिशा मिळावी यासाठी त्यांनी ‘वर्तमानपत्राचे वाचन’ हा पर्याय निवडला. आधी त्यांनी मुलांना पेपर वाचायला सांगितलं. पण असं नुसतं सांगितलेलं मुलं थोडंच ऐकतात? म्हणून मग त्यांनी मुलांच्या मित्रांनाही यात सहभागी करून घ्यायचं ठरवलं. आणि ‘व्हॉट्स ग्रुपवरची वाचन चळवळ’ सुरू झाली.
रोज पेपर वाचन करायचं, निवडक बातम्यांवर प्रश्न काढायचे आणि उत्तरं मुलांना शोधायला सांगायची. असं सुरु झालं. रोज १० गुणांची ही परीक्षा व्हॉट्स अपवर व्हायची. त्यात आठवड्यात ५०च्या पुढं जाईल त्याला बक्षीस द्यायला सुरूवात केली. सुरुवातीला केवळ ५ ते १० जण असलेला आमचा ग्रुप आज ६३ पालकांवर पोचला असल्याचं, क्षमा सांगतात. मुलांच्या शाळा, परीक्षा, क्लासेस यामुळे हा उपक्रम मासिक झाला आहे. मुलांनी लिहितं व्हावं म्हणून एखाद्या बातमीवर त्यांचं मत तीन-चार ओळीत मागवायला आता त्यांनी सुरुवात केली आहे. आणि त्यालाही मुलांचा प्रतिसाद मिळतो आहे. नव्या तंत्रज्ञानाचा असा उत्तम उपयोग होऊ शकतो, हेच या नाशिककर मंडळींनी दाखवून दिलं आहे. 
 
- प्राची उन्मेष.

सोशल मिडिया फोरमची गोष्ट

फेसबुक, व्हॉटसअप या माध्यमांची खरी ताकद ओळखली ती नाशिकमधल्या एका तरुणाने. प्रमोद गायकवाड, ‘सोशल नेटवर्किंग फोरम’चे ते संस्थापक. प्रमोद यांना सामाजिक कार्याची आवड. या माध्यमांची बलस्थाने लक्षात घेत त्यांनी कामाची सुरूवात केली. समाजातील वंचित घटकांची आणि दानशूर व्यक्तींची गाठभेट उपक्रम घेत असतांना फोरम आकारास आला. आदिवासी पाड्यांवर आरोग्य शिबीरं, बालकांसाठी शाळा, शहीद जवानांच्या कुटुंबियांना आर्थिक मदत असे अनेक उपक्रम. 
त्याचवेळी मराठवाड्याच्या पाणी प्रश्नाने प्रमोद अस्वस्थ झाले. तेथील पाणी टंचाई लक्षात घेऊन फोरमने आपल्या संकेतस्थळावरून मदतीसाठी आवाहन केलं. निधी जमा झाला आणि बीड जिल्हातील राजपिंप्री गावात पाण्याच्या तीन टाक्या आणि टँकर आला. तिथल्या हरणांच्या अभयारण्यासाठीही त्यांनी सिंमेटच्या टाक्या बसवून दिल्या. हे काम करत असतांना दुष्काळाचे चटके सर्वत्र सारखेच असतात हे त्यांना जाणवलं. प्रमोद यांनी फोरमच्या माध्यमातून दुष्काळ हटविण्यासाठी काय करता येईल यासाठी तज्ञांची समिती स्थापन केली. ग्रामीण भागात अभ्यासदौरे, अडचणी, त्यामागील कारणं शोधणं सुरू झालं.
निधीची जमवाजमव सुरूच राहिली. संकलित निधीतून नाशिक जिल्हातील पेठ तालुक्यात गढईपाडा येथे १० हजार लिटर पाण्याचा स्टोरेज टँक बसवला गेला. तोरणगावात जलशुध्दीकरण यंत्रणा बसविण्यात आली. सध्या एक रुपयात २० लीटर स्वच्छ पाणी तेथील ग्रामस्थ घेत आहेत. अशाच काही समस्या शेवखंडी, खोटरेपाडा, फणसपाडा या तीन गावात होत्या.
शेवखंडी गावातील विहिरीला पाणी नाही हे लक्षात येताच कमी खर्चात कसं काम करता येईल यासाठी समितीने चाचपणी केली. पाणी मुबलक रहावं यासाठी गावात तज्ञांच्या मार्गदर्शनाने ‘पाणी आडवा आणि पाणी जिरवा’ प्रयोग करण्यात आला.
गावकऱ्यांना सोबत घेतलं गेलं. त्यामुळे आपण काम करू तर काम लवकर होईल आणि जास्त चांगल्या पध्दतीने होईल हा विचार ग्रामस्थांमध्ये रुजला. गाव परिसरात श्रमदानातून जलवाहिनी टाकण्यात आल्या. या विहिरीला जोडत पावसाचं पाणी संकलित होण्यास सुरूवात झाली. जमा झालेलं पाणी मग कोरड्या विहिरीत सोडण्यासाठी व्यवस्था करण्यात आली. येणाऱ्या प्रत्येक अडचणीवर ग्रामस्थच पर्याय सुचवू लागले. समितीचा सल्ला आणि पर्याय यांची सांगड घालत फोरमने काम केलं. जवळपासच्या आठ ते दहा गावातील पाण्याचा प्रश्न सोडवण्याचा फोरमचा प्रयत्न निश्चितच कौतुकास्पद आहे.
प्रमोद गायकवाड 
- प्राची उन्मेष.

पक्ष्यांची शाळा

आजच्या जागतिक पर्यावरण दिनानिमित्त ही खास पोस्ट.
उन्हाळ्याच्या दिवसांत पक्ष्यांचं स्थलांतर घडतं ते पाण्याच्या शोधात. नाशिक इथं नदीकाठी येणाऱ्या पक्ष्यांना पाहून ‘नेचर क्लब’च्या आनंद बोरा यांना पक्ष्यांच्या शाळेची कल्पना सुचली. माणसाचा फारसा वावर नसलेल्या जागा आणि पाणवठा बघूनच त्यांनी जागा निवडल्या. ही शाळा बच्चे कंपनीच्या उन्हाळी सुट्टीत भरते आणि पहिल्या पावसाच्या हजेरीने संपते. 
‘पक्ष्यांच्या शाळेचं’ हे तिसरं वर्ष. पक्ष्यांना दाणा पाणी मिळावं, विद्यार्थ्यांना पक्ष्यांची ओळख व्हावी, पक्षी संवर्धनासाठी काय करता येईल याचा अभ्यास यातून केला जातो.


अंबड येथील कर्णबधीर मुलांच्या शाळेत पहिल्यांदा या शाळेची बेल वाजली. यावर्षी संत गाडगे महाराज धर्मशाळेत हे वर्ग भरले आहेत. संस्थेचे कार्यकर्ते तीन महिन्यापासून शाळेच्या उभारणीसाठी प्रयत्न करत आहेत. त्यामुळे आत्तापर्यंत तीस जातीच्या शेकडो पक्ष्यांचा किलबिलाट मुलांनी ऐकला आहे. ‘टाकाऊ तून टिकाऊ’ हे शाळेचं वैशिष्टय. त्यामुळे प्लास्टिक बाटल्यातून पाणी आणि खाद्य ठेवण्यासाठी उपकरणे संस्थेने तयार केली. योगेश कापसे, संपदा पाटील यांनी बाटल्या उपलब्ध करून दिल्या. खराब टायरपासून तळी बनविण्यात आली. नारळाच्या करवंटीचा उपयोग खाद्य देण्यासाठी झाला. तेलाच्या कॅनपासून फूडर तयार झाले. तसेच लाकडाची दहा घरटी देखील लावण्यात आली. 


या परिसरात बगळे, नाईट हेरॉन, कावळे, वटवाघळे, पान कावळे आदींच्या कॉलनी आहेत. त्यामुळे त्यांचा अभ्यास यावेळी करण्यात आला. याशिवाय या पक्ष्याच्या लकबीचा अभ्यासही केला गेला. बोरा पक्षिमित्र. त्यामुळे पक्ष्यांच्या लकबी, सवयी याचा त्यांचा अभ्यासही दांडगा आहे. ते सांगत होते, “निरीक्षण करताना जाणवलं की पक्ष्यांनी प्लास्टिक, तारा वापरूनही घरटी बांधली आहेत. एकाच झाडावर पाच जातीचे पक्षी घरटी करतांना दिसून आले. तसंच देशी वृक्षावरच घरटी आढळून आली. जखमी पक्ष्यांवर उपचार करताना त्यांना नावं दिली होती”. प्रेम दिल्यावर प्रेम मिळतं याची अनुभूती आल्याचं बोरा म्हणाले. एरवी कावळा आणि बगळे यांची दुष्मनी बघतांना धमाल येत होती. पण, ‘छकुला बगळा’ आणि ‘काळू पान कावळा’ यांची चक्क मैत्री या शाळेत झाल्याचं त्यांनी सांगितलं.
पक्ष्यांचे काही किस्से तर बोरा सरांकडूनच ऐकण्यासारखे. ते सांगत होते, “तळ्याजवळ फरसाणमधील भावनगरी गाठी टाकल्यावर चिमण्याची गर्दी व्हायची. पण त्यातूनही ‘पिंकी’ नावाची एक साळुंकी चिमण्यांवर हुकुमत गाजवायची. ‘रामू’ खंड्या चक्क इतर पक्ष्यांनी आणलेल्या माश्यांवर ताव मारायचा. कावळ्यांच्या घरट्याजवळ कोकिळेची दादागिरी बघावयास मिळत होती. कोकिळा कावळ्याच्या घरट्यात अंडी घालते. स्वतः घरटी बांधत नाही त्यामुळे त्यांची पळापळ बघावयास मजा येत असे”.
सध्या शाळेत चिमण्या, बुलबुल, सनबर्ड, स्विफ्ट, हेरॉन, नाईट हेरॉन, साळुंक्या, दयाळ, शिंपी, धोबी, कावळे, भारद्वाज, कोकिळा, तांबट अशा अनेक पक्ष्यांनी हजेरी लावली आहे. बऱ्याच पक्ष्यांना बाजरी, मका, ज्वारी तर काहींना अगदी फरसाणही आवडतो. सर्वांच्या मधल्या सुट्टीची वेळ वेगवेगळी. पण डबा खाण्याचा दंगा सारखाच असतो. शाळेत जाणाऱ्या मुलांसारखं इथंही एकमेकांच्या डब्यातील खाऊ पळविण्याची स्पर्धा सुरू राहते. 
शाळेच्या आवारात पक्ष्यांची सुंदर चित्रेदेखील साकारली आहे. पक्ष्यांची ही शाळा आज (पाच जून) जागतिक पर्यावरण दिनाला सर्वांसाठी खुली होणार आहे. यावेळी नागरिकांना टाकाऊतून टिकाऊ फुडर कसे बनवायचे याचे प्रात्यक्षिक दाखवले जाणार आहे. शाळा चालविण्यासाठी संस्थेचे अध्यक्ष प्रा आनंद बोरा, भीमराव राजोळे, अप्पा कोरडे, सागर बनकर, आकाश जाधव, आशिष बनकर, धनंजय बागड, कुणाल देशमुख असे सगळे कार्यकर्ते एकत्र येतात.
- प्राची उन्मेष, नाशिक

शेतीशाळा

सागर जाधव एका कंपनीत इंजिनिअर. चांगली नोकरी असली तरी व्यवसायाची आवड. त्याला शेळीपालन हा व्यवसाय सुरु करायचा होता. तो म्हणतो, मी विविध संस्थांमधून माहिती मिळवली पण ती सविस्तर नव्हती. तेवढ्यात मला 'संडे स्कुल ऑफ ऍग्रो एंटरप्रेनरशिप'बद्दल माहिती मिळाली. तिथे 'शेळीपालन' कार्यशाळेसाठी नाव नोंदवलं. आणि माझा उद्देश सफल झाला. हा व्यवसाय कसा करावा, शेळीपालनाच्या पध्दती, शेळयांसाठी निवारा, आहार, आजार याबरोबरच लसीकरण व बाजारपेठ अशी सगळीच माहिती मिळाली. शंकानिरसन झालं आणि आता शेळीपालन व्यवसायात याचा मला फायदा होत आहे’.


कृषी व पूरक उद्योगांच्या माध्यमातून ग्रामीण भागातील सुशिक्षित बेरोजगारांना उद्योग उभारणीसाठी प्रोत्साहन देण्यासाठीच हा उपक्रम सुरु झाला. नाशिक येथील ह्युमन सर्व्हिस फाउंडेशनची ही संकल्पना. संस्थेचे अध्यक्ष आहेत संजय न्याहरकर. प्रत्येक महिन्यांच्या दुसऱ्या आणि चौथ्या रविवारी नाशिक इथं ही कार्यशाळा भरते. कृषी व कृषी संबंधित शेळीपालन, दुग्धव्यवसाय, मधुमक्षिकापालन, मत्स्यपालन, कुक्कुटपालन, कृषीपर्यटन, नर्सरी, पॉलीहाऊस/शेडनेटशेती, बेकरी, लँडस्केपिंग, शेतकरी उत्पादक कंपनी, सफरचंद, बोर, ड्रॅगन फळ, अंजीर लागवड, सेंद्रिय शेती यांसह विविध व्यावसायिक विषयांवर मार्गदर्शन केले जाते. संबंधित क्षेत्रातील तज्ज्ञ मार्गदर्शक यासाठी उपस्थित असतात. आजपर्यंत शेळीपालन, कुक्कुटपालन, मत्स्यशेती, हायड्रोपोनिक चार निर्मिती या विषयावर कार्यशाळा संपन्न झाली आहे. 
संजय न्याहरकर म्हणतात, कृषी हे कष्टाचं क्षेत्र. याला तंत्रज्ञानाची जोड द्यायला हवी. तसंच जोडधंदाही हवा. त्यामुळे अनेक नव्या संधी निर्माण होतील. रोजगार निर्मितीही यातून शक्य आहे. तरीही आज युवक याकडे वळताना दिसत नाहीत. बेरोजगार तरुणांना कृषी व जोडधंद्याची माहिती उपलब्ध करून दिली तर ते स्वतःचा उद्योग सुरु करू शकतात, याच उद्देशाने 'संडे स्कुल ऑफ ऍग्रो एंटरप्रेनरशिप' ची सुरुवात डिसेंबर २०१६ मध्ये केली’.
या उपक्रमातून कृषी क्षेत्रात काम करू इच्छिणाऱ्या युवकांना प्रोत्साहन देण्यात येते. कौशल्यावर आधारित कृषी व कृषिपूरक व्यवसायाचे प्रशिक्षण आणि मार्गदर्शन केले जाते. स्वयंरोजगार निर्मितीसाठी सहकार्यही केले जाते.

- मुकुंद पिंगळे.