Saturday, 7 September 2019

विमानाचा शोध (आखुडबुद्धी बहुशिंगी)

एकोणीसशे पाच साली साली राईट बंधूंनी विमानाचा शोध लावला. त्यानंतर ठीक अकरा वर्षांनी म्हणजे १९१६ साली माझ्या चुलत आजोबांनी, म्हणजे व्यंकटराव ब्रह्मेंनी त्याहीपेक्षा महत्त्वाचा शोध लावला. हा होता न उडणाऱ्या विमानाचा शोध!
चौदा वर्षांच्या अखंड अपयशानं किंचितही नाऊमेद न होता चुलत आजोबांनी हवेपेक्षा हलक्या पण न उडणाऱ्या विमानाची निर्मिती केली. या विमानाचे नाव त्यांनी आपले पूर्वज सुंदरोजी ब्रह्मे यांच्यावरून ठेवले होते. हे विमान कोळशावर चालत नसे. ऑगस्ट महिन्यातल्या एका संध्याकाळी त्यांनी पुण्याच्या बंडगार्डन बंधाऱ्यावर न उडवून दाखवले. हे विमान तब्बल ऐंशी मीटर दूर उडालं नाही. दुर्दैवानं, नदीला आलेल्या अचानक पुरात ते विमान वाहून गेलं आणि मानवजातीचा एक अमूल्य ठेवा नष्ट झाला. त्यावेळी भारतावर ब्रिटिश अंमल असल्यानं या क्रांतीकारी शोधाचं म्हणावं तसं कौतुक झालं नाही. हेच जर त्यांनी इंग्लंडमध्ये केलं असतं तर कदाचित ते इतके प्रसिद्ध झाले असते की खुद्द इंग्लंडच्या राणीनं (ती जिवंत असती तर) त्यांच्यासारख्या मिश्या वाढवल्या असत्या. पारतंत्र्यात पिचलेल्या भारतीयांना त्यांची अजिबात कदर नव्हती. नाही म्हणायला पुण्याच्या गव्हर्नरनं दोन हत्यारबंद गुप्त पोलीस चुलत आजोबांच्या पाळतीवर ठेवले होते. कदाचित, चुलत आजोबा विमानाऐवजी ब्रिटिश सरकारला उडवतील अशी भीती त्यांना वाटली असावी.
लवकरच पहिलं महायुद्ध संपलं आणि पुढची वीसेक वर्षंतरी दुसरं महायुद्ध सुरू करायची कुणा राष्ट्राची इच्छा नव्हती. त्यामुळं या न उडणाऱ्या विमानांचा युद्धात उपयोग होण्याची सुतराम शक्यता नव्हती. अगदी शत्रूप्रदेशावर टेहळणी न करण्यासाठीही याचा उपयोग होत नव्हता. बाकी, शत्रूप्रदेशात बाँब न टाकणे, शत्रूच्या न उडणाऱ्या विमानांना न पाडणे, विमानातल्या मशीनगनने शत्रूसैनिकांना न मारणे वगैरे कामगिरी तर दूरचीच बात.
तरीही, आजूबाजूला घडणाऱ्या घटनांवरून चुलत आजोबांनी आपल्या शोधाचा प्रसार जोरात चालू ठेवला. पॅरीसहून न्यूयॉर्कला विमानानं विनाथांबा जायचा प्रयत्न करणाऱ्या धाडसी लोकांसाठी जसं बक्षीस जाहीर झालं होतं, त्याच धर्तीवर आपल्या विमानानं तुळशीबाग ते वाघोली न जाऊ शकणाऱ्यांसाठी त्यांनी रोख एकवीस रूपयांचं बक्षीस जाहीर केलं होतं. तेव्हाच्या केसरीत ही बातमीही छापायला दिली होती. पण बळवंतराव नावाच्या तत्कालीन संपादकांनी "तुमचे डोके ठिकाणावर आहे का हो ब्रह्मे?" असा सवाल केल्यानं ती बातमी छापली गेली नाही. शेवटी पहिलं बक्षीस स्वतःलाच जाहीर करून त्यांनी ही दुर्गम स्पर्धा संपवली. विविध शहरांना जोडणारी हवाईवाहतूक सुरू होऊन त्यात हवाई सुंदऱ्या प्रवाशांना चहापाणी देऊन आदरातिथ्य करू लागल्या तसे कल्पक चुलत आजोबांनीही आपली ट्रान्स वेस्टर्न इंडीयन एअरलाईन्स सुरू केली. या कंपनीची विमाने कुठूनही कुठेच जात नसत. पण, प्रवाशांना प्रवासाच्या शीणाचा अनुभव व्हावा म्हणून चुलत आजोबांच्या प्रयोगशाळेतील लाकडी पाटावर पोटाला पट्टा बांधून (प्रवासी पळू नयेत म्हणून) बसवले जाई. हवाई सुंदरी म्हणून बालसुधारगृहात वॉर्डनच्या नोकरीचा अनुभव असलेल्या मालिनीबाई होत्या. त्या प्रवाशांची जमेल तितक्या प्रेमानं विचारपूस करून चहापाणी करत. प्रवासी अगदीच कळवळू लागला तर केलेला चहा त्याला प्यायला देत. सुमारे वीसेक चुकार प्रवाशांच्या अनुभवानंतर ही कंपनी बंद पडली.
तोपावेतो, दुसरं महायुद्ध सुरू झालं. न उडणाऱ्या विमानांपेक्षा उडणाऱ्या विमानांना जास्त महत्त्व येऊ लागलं. त्यातही काही जर्मन शास्त्रज्ञांनी जेट इंजिनवर काम सुरू केलं. भारतीय तंत्रज्ञान चोरून ते आपलंच आहे असं म्हणून खपवणाऱ्या पाश्चिमात्य देशांना चुलत आजोबांची महती यावेळी पटली. लुच्च्या ब्रिटिश सरकारनं चुलत आजोबांचे शोध चोरून त्याची माहिती हेरांकरवी जर्मन शास्त्रज्ञांना पुरवायला सुरुवात केली. लवकरच जर्मन शास्त्रज्ञ चुलत आजोबांच्या बुद्धिमत्तेच्या झळाळीनं दिपून जाऊन सैरभैर झाले आणि काहीच काम करेनासे झाले. नेमका याचा फायदा घेऊन दोस्त राष्ट्रांनी महायुद्ध जिंकलं. चुलत आजोबांच्या या असीम शौर्याचा गौरव म्हणून लंडनच्या बकिंमचंद्र पॅलेसमध्ये त्यांचा पुतळा उभा करायचा पार्लमेंटचा बेत होता. पण तो पुतळा पाहून जनमत सरकारविरुद्ध होईल असं म्हणत सहाव्या जॉर्ज राजानं विरोध केला.
या सततच्या यशाला कंटाळलेल्या चुलत आजोबांनी मग स्वतःपासून स्फूर्ती घेत न बुडणाऱ्या पाणबुडीचा शोध लावला.
- ज्युनिअर ब्रह्मे

टोलीवरचे दोन हिरो

नागपूर शहर. इथलं राहाटेनगर. हाच भाग रहाटे टोली म्हणूनही ओळखला जातो. जवळपास शंभर वर्ष जुनी असलेली ही मांग-गारुडयांची वस्ती. येथील लोकांकडे आजही स्वतःची ओळख पटवून देता येईल असा एकही पुरावा नाही. शासन दरबारीसुद्धा त्यांची नोंद नाही. मग मुलांचे भविष्य कसे असेल, ते कसे जीवन जगत असतील हे विचारायलाच नको.
खुशाल ढाक व नागेश मोते हे दोन मित्र इथल्या मुलांचं आयुष्य घडावं म्हणून झटत आहेत. मागील 14 वर्षापासून कोळशाच्या खाणीतून हिरे शोधून काढण्यात गुंतले आहेत. खुशालचं एमए.बी.एड. झालेलं असून एका खाजगी कंपनीत ते कम्प्युटर आपरेटर आहेत. तर नागेश नगरसेवक आहेत.
खुशालला शिक्षक व्हायचं होतं. मात्र डोनेशन अभावी ते स्वप्न मागे पडलं. परंतु त्यांच्या आईने हातात ब्लॅकबोर्ड व चॉक देऊन ‘जा, हो शिक्षक’ म्हणून खुशालचे ख-या अर्थाने शिक्षक होण्याचं स्वप्न पूर्ण केलं आहे. वयाच्या 14 व्या वर्षीपासून यशवंत स्टेडियम परिसरात एका हॉटेलात कपबश्या धुण्याचं काम करता करता फूटपाथवरील मुलांना शिक्षणाचं दान देऊन खुशालने सुरुवात केली होती. आज हेच काम मोठया प्रमाणात विकसित झाल्याचं चित्र राहाटे टोलीमध्ये बघायला मिळत आहे.
खुशालने शिक्षणासोबत मुलांमध्ये खेळण्याची रुची वाढवली आहे. मुलं खेळांमध्ये एकाग्र होऊन व्यसनापासून दूर राहतात. त्याने या मुलांना फुटबॉल व क्रिकेटचं प्रशिक्षण देणं सुरू केलं आहे. त्यांनी एक फुटबॉल टीम बनवली असून ही टीम झोपडपट्टी लीग फुटबॉल मॅचेसमध्ये सेमी फायनलपर्यंत पोहोचली आहे. या टीमला जर्मनीचे मार्मीन नावाचे प्रशिक्षक आठवडयातून दोन दिवस प्रशिक्षण देत असतात. येथील मुलीही खेळात पुढं आहेत. ही मुलं मोठी होऊन डॉक्टर, पोलीस, शिक्षक बनण्याचं स्वप्न बघत आहेत. खुशालने फुटबॉलच्या माध्यमातून एका विद्यार्थ्यांला नेवीमध्ये तर 2 विद्यार्थ्यांना सीआरपीएफ व इतर ठिकाणी नोकरी मिळवून देण्यात यश मिळविलं आहे.
चार हजार लोकवस्ती असलेला हा समाज स्त्री प्रधान आहे. या समाजातील स्त्रिया कामाला जातात तर पुरूष घर सांभाळतात. फुगे विकणं, कचरा व भंगार गोळा करणं असा त्यांचा नित्यक्रम. टोलीवरील समाज पूर्वीपासूनच गून्हेगारी व व्यसनामध्ये गुरफटलेला. यातून बाहेर पडण्याची समाजाची इच्छा आहे, परंतु हाताला काम नाही वा दुसरा उद्योग नाही. त्यासाठी अडचण म्हणजे शासकीय कागदपत्रांची! त्यांच्याकडे साधा जन्मदाखला नाही. अशा या कठीण परिस्थितीतून शिक्षण घेऊनही मुलं बेरोजगारीच्या वाटेला लागून गुन्हेगारीकडे वळली आहेत. या सर्व समस्यावर उपाय म्हणून खुशालने आपली नोकरी सोडून त्यासाठी उद्योग व्यवसाय सुरू करण्याचा निर्धार केला आहे. तर नागेश मोते हे आपल्या पदाचा वापर करत वस्तीतील लोकांची कागदपत्रं बनवण्यासाठी शासकीय दरबारी खेटे घालत आहेत. खुशाल आणि नागेशच्या प्रयत्नांमुळे वस्तीत सिमेंट रोड, वीज, पाणी आणून वस्तीच्या मूलभूत गरजा पूर्ण झाल्या आहेत.
- निता सोनवणे, नागपूर

दात्यांचा पुढाकार, वंचितांना मदत

संतोष काकडे मूळचे कोल्हापूरचे, पण आता कामानिमित्त पुण्यात स्थायिक झाले आहेत. डोळ्यांच्या शस्त्रक्रियेकरता लागणारी औषधं, वैद्यकीय साधनं आणि उपकरणं विकण्याचा त्यांचा व्यवसाय आहे. पूर आला आणि आपल्या जन्मगावाशी जोडलेली नाळ त्यांना स्वस्थ बसू देईना. संतोष यांनी मदतीचं सामान स्वतः पूरबाधित भागात घेऊन जाण्याचं ठरवलं. त्यांनी चटकन याकरता दोन पातळ्यांवर काम करायला सुरूवात केली.
पहिलं, त्यांनी त्यांच्या कोल्हापुरातील मित्रांशी संपर्क साधून कोणत्या भागात किती नुकसान झालंय आणि तातडीने आवश्यक बाबी यांची माहिती घ्यायला सुरुवात केली. त्यावेळी सांगलीतील सतीश पाटील या मित्राची मदत झाली. दुसरं, त्यांनी चार माणसांच्या कुटुंबाला चार दिवस दोन वेळचं जेवण आणि नाश्ता याकरता तांदूळ, डाळी, ज्वारी-गव्हाचं पीठं, तेल, मीठ, मसाला याप्रकारचे जिन्नस किती प्रमाणात लागतील याची यादी बनवली. या एका किटला किती खर्च येईल याचा होलसेल बाजारात जाऊन अंदाज घेतला. त्यांना शक्य होईल तितक्या कुटुंबांना त्यांनी ही किट देऊन मदत करण्याचं ठरवलं. हे काम करत असतानाच संतोष यांनी सोसायटीत राहणाऱ्या संदीप देशपांडे आणि मिलिंद कुलकर्णी या दोन मित्रांनाही आपल्या योजनेबद्दल सांगितलं. या दोघांनाही संतोष यांची कल्पना आवडली.  
संदीप यांनी लगेचच त्यांच्या जवळच्या व्यक्तींचा एक ग्रुप बनवून त्यांना त्यांच्या या योजनेची माहिती दिली. ‘मदत स्वतः घेऊन गरजूंपर्यंत पोहचवणार’ आणि ‘सामानाची किट’ यामुळे त्यांना लगोलग ग्रुपमधून प्रतिसाद मिळू लागला. या एका किटला किती खर्च येईल हेही ग्रुपमध्ये सांगण्यात आलं. यामुळे मदत करावीशी वाटतेय पण आपली मदत नक्की गरजूंपर्यंत पोहचेल का ही शंका असणारे किंवा वेळेअभावी प्रत्यक्ष जाऊन मदत करता येत नाही अशा लोकांनी पटापट संपर्क साधला. आर्थिक मदतीसोबतच इतर सामानाचीही मदत करण्याची तयारी लोकांनी दाखवली. एका व्यक्तीने सॅनिटरी पॅड तसेच प्रायमरी हेल्थ किट ज्यात अँटी डायरिया टॅब्लेट, पॅरासिटेमॉल, पेन किलर यासारखी औषधं द्यायची तयारी दाखवली. आणखी एका व्यक्तीने विद्यार्थ्यांकरता वह्या आणि पाचशे पेनं देत असल्याचं सांगितलं. ग्रुपमधील प्रत्येक जण आपापला खारीचा वाटा उचलत होतं. या ग्रुपमधील सदस्यांच्या परिचयाच्या लोकांना कळल्यावर त्यांच्याकडूनही मदत येऊ लागली. विशेष म्हणजे हा ग्रुप बनल्यावर दहाच मिनिटांत संतोष यांच्या बँक खात्यात दुबईतून पाच हजार रुपये जमा झाले. संतोष यांच्या नातेवाईकाचे मित्र, मूळचे कर्नाटकतले पण सध्या दुबईत राहणारे रिझवान यांनी ही मदत केली. 12 ऑगस्टला हा ग्रुप बनला केवळ 48 तासांमध्ये 70 हजार रुपये आणि सर्व साहित्य जमा झाले.
संतोष यांची आता टीम बनली, कामाची विभागणी झाली. स्वयंपाकाच्या सामानाचं किट बनवणं, प्रायमरी हेल्थ किट बनवणं अशी कामं पटापट हातावेगळी होऊ लागली. संतोष आणि त्यांच्या टीमने स्वयंपाकाच्या जिन्नसाची सव्वाशे किटची व्यवस्था केली. कोल्हापूरच्या मित्रांकडून माहिती घेणं सुरूच होतं. पूराचा सर्वाधिक फटका बसलेल्या शिरोळ तालुक्यात ही मदत करण्याचं पहिलं ठरलं. कवठेसार गावात मदत पोहोचवायचं ठरवलं. फार्मा क्षेत्रात असल्यामुळे संतोष यांचा या सर्व भागात चांगला संपर्क आहे. त्या लोकांकडून संतोष यांना सतत माहिती मिळत होती. कवठेसार गावात प्रचंड प्रमाणात मदत आल्यानं, आपली मदत अतिरिक्त ठरेल याचा संतोष आणि त्यांच्या टीमला अंदाज आला. महाराष्ट्र-कर्नाटक सीमेवरिल हासूर गावात मदत पोहोचली नसल्याची माहिती त्यांना मिळाली. त्यामुळे त्यांनी हासूरमध्ये मदत पोहोचवण्याचे ठरवले.
वेगवेगळ्या भागातून वैयक्तिक आणि संस्थांमार्फत पूरबाधित क्षेत्रात मदतीचे ट्रक निघत होते. सर्व परिसरातील मदतीचा आढावा संतोष घेत असताना त्यांना एक अत्यंत खेदजनक गोष्ट कळली. काही पूरग्रस्त दमदाटी करून त्यांच्या गावच्या रस्त्यावरून जाणारे मदतीचे ट्रक अडवून, सर्व सामान जबरदस्तीने उतरवून घेत होते. त्यांना मदत मिळाली असतानाही इतरांकरता असणाऱ्या मदतीचे ट्रक पुढे जाऊन देत नव्हते. कित्येक जण साठा करत होते. त्यामुळे कित्येक गरजवंतांपर्यंत मदत वेळेत पोहचत नव्हती. कित्येक महापालिका कर्मचाऱ्यांनीही मदतीचं सामान लाटलं. त्यांच्यावर आता कारवाई होत आहे. त्यामुळेच मदत घेऊन जात असताना दक्ष राहण्याची जबाबदारी आणखी वाढल्याचं त्यांच्या लक्षात आलं.
15 ऑगस्टला सकाळी मदतीचा ट्रक पुण्यातून निघणार असं ठरलं होतं. हासूरच्या गावकऱ्यांशी संपर्कही साधला. पण नेमकं 14 तारखेला रात्री संतोष यांचा मुलगा तापाने फणफणला. त्याला रुग्णालयात दाखल करावं लागलं. संतोष यांचा जीव कासावीस होऊ लागला. एकीकडे मुलगा तर दुसरीकडे मदत पोहोचवण्याची धडपड अशा ताणात संतोष होते. मुलाला शुक्रवारी संध्याकाळी रूग्णालयातून सोडलं. त्यांनी लेकीला मुलासोबत बसवून शनिवारी पहाटे पत्नीसोबत हासूर गावाकडे कूच केली.
गावात पोहोचल्यावर संकटाच्या परिस्थितीतही हासूरच्या गावकऱ्यांनी त्यांच्यातील समंजसपणा आणि व्यवस्थापन खूप छानपणे टिकवून ठेवल्याचं संतोष आवर्जून नमूद करतात. हासूर गावात लोकवर्गणीमधून एक कम्युनिटी हॉल बांधण्यात आला आहे. या हॉलच्या एका भागात गावाला मिळत असलेली मदत एका रांगेत पद्धतशीरपणे जमा करून घेण्यात आली होती. नवीन येणारी मदत घेण्याकरता महिला आणि पुरुषांच्या स्वतंत्र रांगा करण्यात येत होत्या. मदत घेणाऱ्या प्रत्येक कुटुंबाची नोंद गावातीलच स्वयंसेवक एका नोंदवहीत करत होते. जेणेकरून प्रत्येक कुटुंबाला समान मदत मिळेल आणि न्यायही. गावातल्या लोकांच्या सौजन्याची आणखी एक प्रचिती संतोष यांना आली. आपल्याला मदत करणाऱ्या येणारी लोक खूप लांबून आल्याची जाणीव गावकऱ्यांना होती. दोन-तीन दिवसात आता ते जरा सावरले होते. मदत घेतल्यानंतर मिळालेल्या मदतीमधूनच येणाऱ्या लोकांच्या चहाची आणि पोह्यांची व्यवस्था हे गावकरी करत होते. इथं माणुसकीचं अनोखं दर्शन घडत होतं.
संतोष यांनी गावच्या शाळेतल्या मुख्याध्यापकांशी संपर्क साधला. मुख्यध्यापक त्यांना म्हणाले, विद्यार्थ्यांना जूनमध्ये सांगितलेल्या वह्या मिळायला इथं ऑक्टोबर उजाडतो. आता विद्यार्थ्यांकडे ना वह्या आहेत, ना पाठ्यपुस्तक त्यामुळे शाळा सुरू झाल्यावर खूप बिकट परिस्थिती असणार आहे. आता संतोष यांचा पुढील उपक्रम या गावातली शाळा उभारणं हा आहे. त्यांनी कोल्हापूरातल्या त्यांच्या गणेश मंडळाशी संपर्क साधून यंदा गणेशोत्सव साधेपणानं करण्याचं सांगितलं आहे. हे मंडळ बाहेरुन वर्गणी गोळा करत नाहीत. मंडळाचे सदस्यच आपापसांत वर्गणी गोळा करून देखावा, कार्यक्रम सादर करून उत्सव साजरा करतात. या मंडळाकडून यंदा जमा झालेली वर्गणी हासूरच्या शाळा उभारणीकरता खर्च करण्यात येणार आहे. आपला उद्देश चांगला असेल तर लोकं आवर्जून मदत करतात असा विश्वास संतोष यांना आहे. त्यामुळेच त्यांच्या या उपक्रमाला लोक मदत करतील अशी आशा संतोष यांना आहे.
शब्दांकन – साधना तिप्पनाकजे 

Iई सिगरेटची नको साथ, ती करते घात (बातम्या तुमच्या-आमच्या मुलांच्या)

शिक्षिका असलेल्या मैत्रिणीकडून ई सिगरेट या व्यसनप्रकाराबद्दल समजलं. महाराष्ट्रातल्या अनेक जिल्ह्यांतल्या, गावांतल्या शाळकरी मुलांना खर्रा, माव्याचं आणि मुंबई-पुण्यासारख्या शहरांतल्या शाळकरी मुलांना तंबाखू, सिगरेटबरोबर ई सिगरेटचंही व्यसन लागतंय. 
ई-सिगरेट म्हणजे तरी काय? 
इलेक्ट्रॉनिक निकोटीन डिलीवरी सिस्टिम (ईएनडीएस) या नावानेही ती ओळखली जाते. ई सिगरेट पेन ड्राईव्ह, पेनसारख्या दिसतात.
ई सिगरेटमध्ये तंबाखू, टार यांचा वापर होत नाही. तीत द्रवरूपातलं निकोटिन असतं. ई सिगरेटच्या टोकाला एलईडी लाइट असतो. ती ओढताना एरवीची सिगरेट ओढल्याप्रमाणे प्रकाशमान होते.
ई सिगरेट पेटवण्यासाठी लाईटर किंवा काड्यापेटी लागत नाही. या सिगरेटच्या उपकरणात एखाद दोन लहान बॅटर्‍या असतात. सिगरेट ओढली जाते, तेव्हा या सिगरेटमधील द्रवरूप निकोटिनची वाफ तयार होते. या वाफेला एरवीच्या धूम्रपानासारखा वास नसतो. सिगरेट प्रत्यक्ष पेटवली जात नसल्यामुळे त्यापासून राखही तयार होत नाही. दातांवर डागही पडत नाहीत. ई-सिगरेट हे उपकरण मोबाईलप्रमाणे चार्ज केलं जातं. सोबत चार्जरही दिला जातो. या ई-सिगरेटची किंमत सुमारे 500 रुपये आणि विशिष्ट फ्लेवर 100 रुपयांच्या आसपास मिळतो.
ई सिगरेट ओढल्यानंतर एरवीच्या धूम्रपानासारखा वास येत नसल्याने हे व्यसन लपवणं सोपं जातं. आणि एरवीच्या सिगारेटसारखा धूर येत असल्याने, ती ओढायला मुलांना मजा वाटते. असं सगळं छान छान आणि फॅशनेबल वाटतं खरं. पण ही ई सिगरेट तंबाखूच्या सर्व प्रकारांइतकीच घातक आहे. म्हणूनच टाटा मेमोरियल कॅन्सर हॉस्पिटलचे डॉ. राजन बडवे यांनी केंद्र सरकारला ई सिगरेटच्या विक्रीवर निर्बंध घालण्याची मागणी केली आहे. देशभरातल्या एक हजार डॉक्टरांनीही पंतप्रधानांना तसं पत्र लिहिलंय. ‘ईएनडीस’ची विक्री, ऑनलाइन विक्री, उत्पादन, वितरण, व्यापार, आयात किंवा जाहिराती यांना परवानगी देऊ नये, अशी लिखित सूचना केंद्रीय औषध प्रमाणके नियंत्रण संस्थेने सर्व राज्यांच्या औषध नियंत्रकांना दिल्या आहेत.
ई सिगरेटवर बंदी घालावी असं केंद्राने सर्व राज्यांना कळवलंय. त्यानुसार महाराष्ट्र, पंजाब, केरळ, कर्नाटक, मिझोरम, जम्मू-कश्मीर, उत्तर प्रदेश, राजस्थान आणि बिहार या राज्यांनी बंदी घातलीच आहे. तरीही छुपेपणे ती मिळतेच. केंद्राच्या बंदीच्या प्रस्तावाला दिल्ली न्यायालयात आव्हान दिलं गेल्याने न्यायालयाने स्थगिती दिली आहे. आता ईएनडीएसचं उत्पादन, विक्री आणि आयात याला बंदी घालणारा अध्यादेश जारी करण्याचा सरकारचा विचार आहे. मोदी सरकारच्या दुसऱ्या कालखंडातल्या पहिल्या शंभर दिवसांत करण्याच्या कामांत या बंदीचा समावेश आहे.
मोदी सरकार दुसऱ्या वेळी स्थापन होऊन ७५ दिवसांहून अधिक कालावधी लोटला असल्याने केंद्रीय आरोग्य विभाग या बंदीसाठी सक्रिय झाला आहे. ई सिगरेट आणि तत्सम वस्तूंचं देशात उत्पादन, विक्री आणि आयात यावरच्या बंदीची अंमलबजावणी करण्यासाठी अध्यादेश काढण्याचा विचार सरकार करत आहे. सरकारने कायदेविषयक मतंही मागवली आहेत. सरकारने या बंदीसाठी अध्यादेश काढल्यास तसं विधेयक संसदेच्या पुढच्या सत्रात मांडणं आणि मंजूर होणं आवश्यक ठरेल.
सरकारने कायदेशीर बंदी घातली तरी आपल्या मुलांना अशी व्यसनं लागू नयेत यासाठी घरी, शाळेत आणि सगळीकडेच आपण त्यांची काळजी घेणं, समाजात चांगलं वातावरण तयार करणं याला पर्याय नाहीच
- लता परब, मुंबई

स्थानिक हवामान आणि बहुपीक पद्धतीचा अभ्यास करून शेती केली तर आत्महत्येचा विचारही शिवणार नाही- राजेंद्र भट

''भारतातील शेतकऱ्यांनी स्थानिक हवामान आणि बहुपीक पद्धतीचा अभ्यास करून शेती केली तर आत्महत्येचा विचारही त्यांना शिवणार नाही.'' राजेंद्र भट सांगत होते. भट ठाणे जिल्ह्यातल्या डोंबिवलीत वाढलेले. इंजिनिअर. 
तरुणपणी गडकिल्ले पालथे घालत असताना जाणीव रुजायला लागली- आपण निसर्गाकडून फक्त घेतो आहोत, देत तर काहीच नाही.
१५ वर्ष एका कंपनीत नोकरी केली. मग नोकरी कायमची सोडून १९९३ मध्ये शेतीसाठी जमीन खरेदी केली. बदलापूर स्थानकापासून सुमारे 6 किमी अंतरावर बेंडशीळ इथली 1 एकर खडकाळ,नापीक जमीन.
शेतीचं फारसं ज्ञान नसतानाही भट यांनी पहिल्या वर्षी पालेभाजी आणि भाताचं पीक घेतले. एक एकरात फक्त ७०किलो पीक. आता सध्या त्यांची ५ एकर शेती आहे.शेतीरूपी जंगलाला त्यांनी 'निसर्गमित्र' अस नाव दिल आहे.त्यात सुमारे दरवर्षी एक ते दीड टन भात होतो. आवडीमुळे,निसर्गावरील प्रेमामुळे त्यांनी शेतीत अनेक प्रयोग केले. चुकातून शिकता येत हा मूलमंत्र. जंगलात निगा न राखता, खत न वापरता चांगलं उत्पादन येतं. शेतातही हा प्रयोग करता येईल का ? जंगलात सगळीकडे एकाच प्रकारची झाडे,पक्षी,फळे, फुले पाहायला मिळत नाहीत. या निरीक्षणातून, विचारातून प्रयोग सुरू झाले. 

शेतीसाठी लागणाऱ्या मुख्य गोष्टी जसे बियाणं,कीटकनाशके, खते शेतातच बनवायला सुरुवात केली.झाडांची पाने तिथेच कुजवली, झाडांच्या फांद्या कापून भाजीपाल्यांसाठी मांडव तयार केले.पाण्याचे बाष्पीभवन थांबवण्यासाठी लेंडी पिपळीची वेल जागोजागी लावली. .देशी गांडूळाची मातीत निर्मिती करायला सुरुवात केली. पक्षांनी गांडूळ खाऊ नये म्हणून तण वाढू दिलं. तेच तण त्याच जागी कुजवलं. त्यातून सेंद्रिय कर्ब वाढण्यास मदत झाली. झाडांचा पाला, शेतीतून उरलेले काष्ठपदार्थ पुन्हा शेतात टाकून शेतीचा कस वाढवला जातो. निसर्गाला हानी न पोहोचवता, कमीत कमी खर्चात, श्रमात, जास्त पीक कसे घेता येईल?याचा विचार भट यांनी केला.
शेती शेजारील असलेल्या बंधाऱ्यातच पाणी अडवून तेच पाणी बोरद्वारे संपूर्ण शेतीला वापरतात. आंतरपीक, बहुपीक पद्धत वापरतात. मध्यभागी नारळ , नारळावर चढलेली काळ्या मिरीची वेल, त्याच्या खाली असलेलं कॉफीच झाड,त्याखाली कंद,त्यांच्यावर भाजीपाला अशी असंख्य प्रकारची पिकं. मार्चपासून ऑगस्ट शेवटापर्यंत येणारे ५२ जातीचे आंबे,त्यामध्ये असलेली केळीची,पेरूची रोपे,कीड थांबवण्यासाठी खाली लावलेला गवती चहा,सीताफळ,रामफळ अशी फळे,बकुळ,केवडा, चाफा,नागचाफा अशी कितीतरी प्रकारची फुलं ; कुडुलिंब,हेरडा,बिब्बा,रिठा ह्यासारख्या औषधी वनस्पती. साग,शिवण,अगस्त,रोजवूड, काजू,फणस अशी जवळपास ४०० प्रकारची झाडं. ५० प्रकारचे पक्षी.
शेतीसोबत शेती पर्यटन,कुक्कुटपालन, शेळीपालन, दुग्ध व्यवसायचा विचार शेतकऱ्यांनी करायला हवा, असा सल्ला भट देतात. त्यांनी सुरुवातीला ५ते ७ वर्ष दुग्धव्यवसाय केला.शेतीच्या ध्यासापायी त्यांनी सहा वर्षात त्यांच्या मुलांसोबत यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठातून शेतीची पदवी संपादन केली.शेतीच्या ज्ञानाचा उपयोग त्यांनी आजूबाजूच्या गावातील शेतकऱ्यांच्या प्रबोधनासाठी केला. वर्षभर शेती विद्यालयात मुख्याध्यापक.
२००६ मधल्या पुरात त्यांनी तयार केलेली सगळी माती वाहून गेली पण त्यांनी न हरता पुन्हा जंगल तयार केलं. .सतत काहीतरी करण्याच्या धडपडीमुळे त्यांनी शेणामातीपासून गणपतीच्या मूर्ती घडवल्या. त्याचं विसर्जन घरातच केलं. तेच पाणी पुन्हा शेतीत वापरलं. त्यांचा प्रवासात कुटुंबाची साथ मिळाली.
२००५ सालापासून ते निवासी प्रशिक्षण शिबीर घेतात. भट यांना २०१२ साली कोकण विभागातून कृषिभूषण हा पुरस्कार मिळाला.

- संतोष बोबडे, ठाणे

पूरक व्यवसायात यशाचे रंग भरणारा चित्रकार

अहमदनगर जिल्ह्यातल्या नेवासा तालुक्यातलं माका. इथले सेवानिवृत्त शिक्षक लिंबराज गुलगे. त्यांचे पुत्र सुरेश. वय ३६. सुरेश चित्रकलेतील प्रतिभा लाभलेले. जी. डी. आर्ट डीएडपर्यंत त्यांनी शिक्षण घेतलं. २००५ मध्ये शिक्षण पूर्ण झाल्यावर चित्रांची प्रदर्शनं आणि विक्रीही सुरू झाली. मात्र त्याच वेळी सुरेशना घरच्या शेतीच्या जबाबदारीचीही जाणीव होती. परिसरात पाण्याची चिंता कायमचीच. केवळ कापूस, ज्वारी, बाजरीसारख्या पारंपरिक पिकांवर अवलंबून राहून चालणार नाही, हे त्यांनी जाणलं. मग२०१५ मध्ये सुरेशनी १० शेळ्यांपासून शेळीपालन सुरू केलं. पण त्यातून उत्पन्नासाठी बराच कालावधी द्यावा लागत असल्यानं जोड म्हणून २०१६ मध्ये कोंबडीपालनाचा निर्णय. गावरान कोंबड्यांची खरेदी. कडकनाथ कोंबड्यांचं पालन करण्यासाठी मध्यप्रदेशातल्या झाबुआ इथून १२०० कोंबड्या आणल्या. सोबत टर्की, गीनीफाऊल, बटेर, व्हाईट पेकीन बदक, इंडियन रनर बदक, खाकी कॅंपबेल बदक, राजहंस कबुतर, अशा १० हून अधिक पक्षांचे पालन. कोंबड्या आणि पक्षांना संचारासाठी एक एकर क्षेत्र. त्याला चारही बाजूनं कुंपण. पक्षी संपूर्ण वाढवण्यापेक्षा महिनाभर वाढवून त्यांची विक्री केली तर पैसे लवकर हाती येतात, असं सुरेश सांगतात. 
सुरेश यांनी मशरूम, मधमाशी, मत्स्यपालन याचं प्रशिक्षण त्यांनी घेतलं आणि आता ते इतरांना देतात.
सुरेश यांनी दुष्काळी भागात प्रथमच भुईमूग, करडई, तीळ, नारळ आदींपासून तेलनिर्मिती आणि विक्री सुरू केली आहे. त्यासाठी लाकडी घाणा आणला. सोशल मीडियाचा पुरेपूर वापर ते करतात. त्यांनी मंगल ऍग्रो फार्म , यू ट्यूब चॅनलही त्यांनी सुरू केलं .
हे करताना त्यांनी चित्रकलाही जोपासली आहे. त्यांच्या चित्रांना दर्जा प्राप्त झाला असून बारा हजार रुपये प्रतिचौरस फूट दराने ते चित्रांची विक्री करतात. त्यामुळे पूरक व्यवसायात यशाचे रंग भरणारा चित्रकार अशी त्यांची नगरमध्ये ओळख आहे.

- सूर्यकांत नेटके, अहमदनगर

हप्तावसुली (आखुडबुद्धी बहुशिंगी)

स्थळ: नगरपालिकेची लायब्ररी. एक मिशाळ, ढेरीवाला माणूस येतो.
ग्रंथपाल: बोला, काय पाहिजे.
माणूस: चौकीतून आलोय मी.
ग्रंथपाल (आपल्या हुद्द्याला स्मरून): चौकीतून आलाय की तिर्रीतून हे कोण विचारलंय? काय पाहिजे ते सांगा.
माणूस: मी पोलीस चौकीतून आलोय. भांबुर्डे साह्यबानी पाठवलंय.
ग्रंथपाल: त्यांची मेंबरशिप आहे का इथं?
माणूस: नाही हो. मी हवालदार मानकामे.
ग्रंथपाल: बरं मग?
माणूस: मला भांबुर्डे साहेबांनी पाठवलंय.
ग्रंथपाल: बरं मग?
माणूस (कुजबुजत्या आवाजात): हप्त्यासाठी.
ग्रंथपाल: आं?
माणूस: आं काय? येवढं मोठं दुकान आहे तुमचं. रोज किमान दोन हजाराचा बिजनेस होत असणार...
ग्रंथपाल: ओ, वाचता येतं का?
माणूस: येत असतं तर मीच साहेब होऊन भांबुरड्याला धाडला नसता का तुमच्या दुकानात?
ग्रंथपाल: हे ग्रंथालय आहे. इथं आम्ही लोकांना वाचायला पुस्तकं देतो.
माणूस: आणि विकता काय?
ग्रंथपाल: काही नाही.
माणूस: ठीकाय. पाचशे रुपये कमी द्या. चला काढा हप्ता. नाहीतर...
ग्रंथपाल: नाहीतर काय?
माणूस: दुकानातला माल उचलून नेईन. सगळ्यात जास्त काय खपतं तुमच्याकडं?
ग्रंथपाल: बाबा कदम, स्नेहलता दसनुरकर, योगिनी जोगळेकर, वपु काळे…
माणूस: काळे नकोत, आपल्यात काळा रंग चालत नाय. पांढरे हायेत का?
ग्रंथपाल: हे कोण प्रकाशक आहेत?
माणूस: मला कसं माहीत? आता निमूटपणे हप्ता काढा नाहीतर तुमचा बिझनेस कायमचा बुडलाच समजा.
ग्रंथपाल: वेडेबिडे आहात का? मी नगरपालिकेच्या वाचनालयाचा ग्रंथपाल आहे. इथं आम्ही काहीही विकत नाही, समजलं?
माणूस: तुला असं नाय समजणार…
*****
स्थळ: पोलीस स्टेशन. इन्स्पेक्टर भांबुर्डे तीन दिवसांच्या सुट्टीवरून परत येतात.
भांबुर्डे: आं? मानकामे, आपल्या हद्दीत एकदमच गुन्ह्यात इतकी वाढ झाली? अरे, झोपा काढता की काम करता?
मानकामे: सायेब, आमचा तपास कसोशीनं चालू आहे.
भांबुर्डे: असे घडले तरी काय गुन्हे?
मानकामे: साहेब, गुन्ह्यांचं स्वरूप किरकोळ असलं तरी त्यामागच्या विघातक भावना पाहून आम्ही जनतेच्या कल्याणासाठी आणि कायदा-सुव्यवस्थेची परीस्थिती राखण्याच्या दृष्टीने…
भांबुर्डे: पुरे. काय घडले गुन्हे?
मानकामे: साहेब, काल सकाळी मी चुकीच्या दिशेने रस्ता ओलांडण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या एका इसमास अटक केली.
भांबुर्डे: चुकीच्या दिशेने? हा काय गुन्हा आहे?
मानकामे: साहेब, चुकीच्या दिशेने रस्ता ओलांडून रहदारीस अडथळा निर्माण करून पर्यायाने कायदा आणि सुव्यवस्थेची…
भांबुर्डे: बस! आणखी काही?
मानकामे: संशयास्पद वस्तू बाळगणाऱ्या एका व्यक्तीस अटक केली.
भांबुर्डे: (संशयानं) काय होती ती वस्तू?
मानकामे: भाजीची पिशवी होती. पण एका माणसानं पाचसहा भाज्या सोबत बाळगणं संशयास्पदच आहे ना साहेब?
भांबुर्डे: अडीच वर्षांत नोंदवले नाहीत इतके गुन्हे तीन दिवसांत? बघू, हे काय लिहिलंय- धोकादायक शस्त्र बाळगण्याची शक्यता असणाऱ्या मनुष्यास अटक…
मानकामे: हो साहेब, तो मनुष्य खूपच धोकादायक दिसत होता. जाड चष्मा, अंगात खुनशी बुशशर्ट आणि हिंस्र पॅंट, पाशवी सॅंडल… 
भांबुर्डे: असो, हे काय- अवैधरित्या चष्मा बाळगणाऱ्या अज्ञात इसमास अटक.
मानकामे: होय साहेब, मीच पकडला त्याला. शिवाय, शिवाय चिथावणीखोर पुस्तकांचा प्रसार करून सरकारविरुद्ध उठाव करण्याच्या तयारीत होता तो.
भांबुर्डे: (वैतागून) मानकामे, अशानं आपली कोठडी भरून शेजारच्या बॅंकेच्या लॉकरमध्ये गुन्हेगारांना ठेवावं लागेल. किती जण आहेत सध्या?
मानकामे: सध्यातरी एकचजण आहे साहेब.
भांबुर्डे: बाकीचे कुठं गेले? पळाले की काय?
मानकामे: नाही साहेब, पळतोय कसा तो. पळाला तर पोलीस कोठडीतून पळाल्याच्या गुन्ह्याखाली पुन्हा अटक करेन त्याला. 
भांबुर्डे: भलताच सराईत गुन्हेगार आहे का?
मानकामे: तर हो साहेब, त्याच्यावर सव्वीस गुन्हे आहेत.
भांबुर्डे: (काहीतरी अंदाज आल्यानं) आणि हे सगळे गुन्हे आपल्याच स्टेशनला नोंदवले असतील ना? कोणाय हो हा?
मानकामे: आपल्या गल्लीतला लायब्ररीयन!
- ज्युनिअर ब्रह्मे

रत्नागिरीतून सांगली, कोल्हापूरला तब्बल पाच हजार सँनेटरी नँपकीन रवाना

सांगली, कोल्हापूर येथील पूरग्रस्तांना राज्यभरातून मदतकार्य सुरू आहे. रत्नागिरीकरही आपापल्या परीनं त्यात योगदान देत आहेत. पूरग्रस्तांसाठी धान्य,खाऊ कपडे,पाणी मोठ्या प्रमाणावर जमा झालं. घरदार वाहून गेलेलं. मेडिकलसह एकही दुकान शिल्लक नाही अशी इथली स्थिती. तेव्हा इतर साहित्याबरोबरच सँनेटरी नँपकीन्सचीही मोठी गरज असल्याचं लक्षात आलं. यासाठी वेगवेगळ्या संस्था पुढे आल्या. ग्राहक संघ, राष्ट्र सेवा समिती, गोगटे जोगळेकर महाविद्यालयातले बीकाँँम आणि बीएमएसचे विद्यार्थी पुढे सरसावले. 
       आनंदी सोशल फाऊंडेशन आणि आनंदी वुमन्स केअरनं नॅपकिन्स तयार करण्यासाठी पुढाकार घेतला. रविवारी पाच हजार सॅनिटरी नॅपकिन्स सांगली, कोल्हापूरकडे रवाना करण्यात आली. यासाठी संस्थेनं तीन दिवस, रात्रंदिवस काम केल्याचं संचालिका पल्लवी पटवर्धन यांनी सांगितलं. यासाठी विद्यार्थ्यांनी मोठा पुढाकार घेतल्याचं पटवर्धन यांनी आवर्जून सांगितलं. 
-जान्हवी पाटील

स्वातंत्र्यदिनी असं काही घडावं.

स्वातंत्र्यदिनी असं काही घडावं. तुळजापूर इथल्या आमदार संवाद मंचाच्या सुजाण सदस्यांनी हे घडवून आणलं. तुळजापूर तालुका पंचायत समितीने आज झेंडावंदनासोबत एक नेक कृती केली. त्यांनी बालविवाहविरोधी शपथ घेतली. यावेळी सभापती शिवाजी गायकवाड, गटविकास अधिकारी राऊत आणि आमदार संवाद मंच, तुळजापूर इथले सर्व सदस्य उपस्थित होते. 
बालविवाह अजूनही होतात अशा भारतातल्या ७० शहरांत महाराष्ट्रातली १७ आहेत. तुळजापूर हे त्यातलं एक. मुलगे वा मुली, कोणाचाच विवाह बालवयात करायला नको. प्रत्येकाचं शिक्षण पुरं होणं आणि सर्वांनी आपल्या पायावर उभं राहाणं हे आधी महत्वाचं. नंतर लग्नाचा निर्णय घेणं हे योग्य. तसा कायदाही आहे. तरी, गरिबी, मुलीचं ओझं वाटणं, पालकांना स्थलांतर करावं लागणं, परंपरेचा प्रभाव अशा विविध कारणांनी बालविवाहाची रूढी अजून सुरू आहे. बालविवाहाची कारणं दूर करणं आणि त्याबद्दलची जागरूकता वाढवणं यासाठी आपल्या स्वातंत्र्यदिनासारखा मुहूर्त योग्यच नाही का? #नवीउमेद
- अनिल आगलावे
संपर्क / नवी उमेद प्रतिनिधी, तुळजापूर, जि उस्मानाबाद

हडप्पा म्हणजे काय ? ( इतिहासात डोकावताना )

हडप्पा शब्दाभोवतीच एक वलय आहे. जादू आहे. मला आठवतंय, शाळेत असताना सहावीत मला ‘हडप्पा संस्कृती’ अशा नावाचा एक धडा होता. मला तो धडा इतका आवडायचा की मी जेवता जेवता देखील तो सतत वाचायचे. त्यात वर्णन केलेले ते काटकोनी रस्ते, खेळण्यातल्या बैलगाड्या, उत्खननात सापडलेला साधू पुरुष, सार्वजनिक न्हाणीघर याबद्दल वाचायला भारी मजा यायची. परंतु शहर गाडलं गेलं म्हणजे नक्की काय झालं ते काही समजायचं नाही. भयंकर कुतुहूल तेवढं वाटत राहायचं. सहावी संपली आणि कुतुहूल संपलं. पुढे अनेक वर्षांनी पुरातत्त्वशास्त्र शिकताना लहानपणी पडलेल्या प्रश्नांची उत्तरं मिळाली. 
संशोधनावेळी शालेय विद्यार्थ्यांसाठी प्रश्नावली तयार करताना लहानपणची ही आठवण परत एकदा वर आली. आणि हडप्पा संदर्भात एक फारच वेगळा आणि थक्क करणारा अनुभव आला. भीमाशंकराच्या पायथ्याशी असलेल्या खांडस या गावातल्या शाळेमध्ये मी प्राथमिक प्रश्नावली घेऊन गेले होते.
प्रश्नावलीत एक प्रश्न हडप्पा संदर्भात होता. पुरातन स्थळं असलेल्या जागांवर खूण करायची होती. पाच पर्याय होते : शनिवार वाडा, रायगड, हडप्पा, तुमच्या शाळेची इमारत आणि १५० वर्ष जुना वाडा. जवळ जवळ १००% विद्यार्थ्यांनी हडप्पावर खूण केली होती. नंतर मी विद्यार्थ्यांशी सहजच गप्पा मारायला लागले. ही एक पद्धत मी संपूर्ण पीएचडीच्या काळात अवलंबवली. प्रश्नावली भरून घेतल्यानंतर मुलांशी त्याबद्दल चर्चा करणे. कारण बरेच वेळा प्रश्नावलीत दिलेली उत्तरं ही एकमेकांची बघून आणि घोकून पाठ केलेल्या माहितीच्या आधारे दिलेली असतात. त्यामुळे काही ठराविक प्रश्नांबद्दल मी नेहमीच चर्चा करायचे. जवळपास सगळ्याच विद्यार्थ्यांनी हडप्पावर खूण केलेली बघून मी हडप्पाबद्दलच बोलायचं ठरवलं. मग सहजच मुलांना विचारलं की हडप्पा म्हणजे काय आहे. बऱ्याच वेळ वर्गात पूर्ण शांतता. कोणीही बोलायला तयार होईना. मला वाटलं मुलं बुजत असतील. उत्तर तर त्यांना माहितीये. प्रश्नावलीमधून तसं अगदी स्पष्ट दिसत होतंच की. जरा वेळाने एका मुलाने हळूच हात वर केला. तो म्हणाला "हडप्पा म्हणजे ना हाडांचा चुरा सापडलाय कुठेतरी एका पोत्यात". हे उत्तर अतिशय अनपेक्षित होतं. मी फारसं काही बोलले नाही. मग अजून दोन तीन जणांनी हात वर केले. कोणी म्हणालं “हडप्पा म्हणजे एक सोन्याच्या पैशांनी भरलेला घडा आहे.” कोणी म्हणालं “हडप्पा म्हणजे हाडांची हत्यारं आहेत.” कोणी म्हणालं “हडप्पा नावाच्या गुहा आहेत लांब कुठेतरी.” हे बराच वेळ चाललं. मुलं त्यांच्या कल्पनाशक्तीला सुचतील अशी अचाट उत्तरं देत होती. नंतर मी त्यांना हडप्पा कुठे आहे असं विचारलं. त्यावर देखील पुणे, दिल्ली, कन्याकुमारी ते यवतमाळ अशी नानाविध उत्तरं आली. मग पुढचा प्रश्न हडप्पाच्या काळाविषयी होता. मग तर वर्गात एकच गोंधळ उडाला. ५० वर्षांपूर्वीपासून ते ३०० वर्षांपूर्वी पर्यंत अशा विविध उत्तरांच्या आवाजाने अख्खा वर्ग दणाणून गेला.
ह्या गप्पांकडे परत एकदा नजर टाकली तर एक गोष्ट लक्षात येईल की ह्यामध्ये अनेक छोटे छोटे मुद्दे आहेत. हडप्पाविषयी एक स्वतंत्र धडा असून मुलांना हडप्पा म्हणजे काय ते नीटसं कळलेलच नाहीये. ह्याचं मुख्य कारण हे इतिहासाच्या पुस्तकांमधील चित्रांचा अभाव हे आहे. जमिनीखाली गाडलं गेलेलं गाव आणि कालांतराने तेथे झालेलं उत्खनन मुलांच्या सहज डोळ्यासमोर उभं राहणं अशक्यच आहे. म्हणूनच मग त्यांनी त्या नावाचा त्यांना जमेल आणि सुचेल असा अर्थ लावलाय. मुदलात हडप्पा म्हणजे नक्की काय आहे तेच न समजल्यामुळे बाकीची सगळीच माहिती आणि तपशील हे संदर्भांहीन ठरलेत मुलांसाठी. काळाच्या बाबतीतही तेच आहे. इतक्या लहान वयात त्यांना २०००, ३००० वर्षांपूर्वीचं काहीतरी म्हणजे नक्की किती जुनं ह्याचं आकलन होणं अतिशय कठीण आहे. त्यामुळे हडप्पावर खूण करताना ती फारशी काही उमजून न करता "इतिहासाच्या पुस्तकात आहे खरा असा काहीतरी धडा" ह्या भावनेतून केलेली असण्याची दाट शक्यता आहे.
खांडसच्या अनुभवाने मला फारच विचार करायला भाग पाडलं. चित्रांचा अभाव हे मुख्य कारण जरी असलं तरी महाराष्ट्र बोर्डाच्या अभ्यासक्रमामध्ये ही अडचण दूर होईल असा एक पर्याय आहे. तो म्हणजे वस्तू संग्रहालयांना भेटी. मुलांना वस्तुसंग्रहालयामध्ये नेल्यामुळे इतिहासातील अनेक संदर्भ त्यांना समजायला सोपे जातील असा हेतू ह्यामागे आहे. त्यामुळे खांडसच्या अनुभवानंतर प्रश्नावलीमधील वस्तुसंग्रहालयाबद्दलच्या प्रश्नाबद्दलही मी विद्यार्थ्यांशी चर्चा करायला सुरवात केली. त्यामध्ये समजलेल्या अनेक धक्कादायक गोष्टी पुढील भागात. ll3ll

- डॉ. अनघा भट

Sunday, 18 August 2019

मूल कुपोषित असल्याचं लक्षात आलं की अंगणवाडी ताई इथे पाठवते


''मूल कुपोषित असल्याचं लक्षात आलं की अंगणवाडी ताई त्याला इथे पाठवते.'' बीड जिल्हा रुग्णालयातले हनुमंत पारखे सांगत होते. ऊसतोडणीसाठी स्थलांतर करताना अनेकदा मुलंही सोबत. या मुलांच्या खाण्यापिण्याची आबाळ ठरलेली. त्यामुळे जिल्ह्यात कुपोषणाचं प्रमाण वाढलेलं. शासनानं २०१५ मध्ये जिल्हा सामान्य रुग्णालयात एनआरसी अर्थात पोषण पुनर्वसन केंद्र सुरू केलं. . बीड जिल्ह्यातल्या या केंद्रानं गेल्या ४ वर्षात ५५० हून अधिक मुलं कुपोषणमुक्त केली आहेत.
''कक्षात मूल भरती झालं की प्रथम त्याच्या सर्व वैद्यकीय चाचण्या होतात. वजन न वाढण्याची काय कारणं आहेत ती शोधली जातात. कुठला आजार असेल तर त्यानुसार उपचार केले जातात. '' डॉ पारखे सांगतात.
कुठलाही आजार नसेल तरीही बालकाचं वजन, वय आणि उंचीच्या प्रमाणात नसेल तर आहारतज्ञांच्या देखरेखीखाली त्याला पोषणआहार दिला जातो. आहारतज्ज्ञ सावित्री कचरे सांगतात, '' १४ दिवस बालकाला कक्षात ठेवतो. पहिले सात दिवस मिल्क ७५ आणि नंतरचे सात दिवस मिल्क १०० फॉर्म्यूला देतो. दूध, मुरमुरे, खाद्यतेल, साखर यापासून हा फॉर्म्यूला तयार केला जातो. याशिवाय, शिरा, उपमा, फळे, अंडी दिली जातात. वजनाची रोज तपासणी करतो.''
वर्ष २०१५ मध्ये ७५, २०१६ मध्ये १७५, सन २०१७ मध्ये २०९ तर सन २०१८ मध्ये १२० बालकांवर उपचार झाले. कक्षाची सध्याची क्षमता २० खाटांची आहे.
विशेष म्हणजे मुलांसोबत थांबणाऱ्या पालकांच्याही भोजनाची व्यवस्था असते. १४ दिवसांची बुडीत मजुरी म्हणून दिवसाला १०० रुपये त्यांना दिले जातात. रुग्णालयातून घरी गेल्यावर कशी काळजी घ्यावी ते आईला समजावतात . पोषणयुक्त आहाराबाबत प्रात्यक्षिकांसह माहिती देतात. अंगणवाडी ताई, डॉक्टर, परिचारिका , आहारतज्ज्ञ सर्वांच्या समन्वयातून हे कार्य होत आहे.


-अमोल मुळे , बीड 

इतिहास सामान्य माणसांचा असतो का? (इतिहासात डोकावताना)



शाळेत शिकवल्या जाणाऱ्या इतिहासाबद्दलची विद्यार्थ्यांची मतं काय आहेत हा पीएचडीचा सुरवातीचा टप्पा. यासाठी २५ प्रश्नांची एक प्रश्नावली मी तयार केली होती. त्या अगोदर महाराष्ट्र बोर्डाच्या ६ वी ते १० वीच्या इतिहास आणि कला या दोन्ही विषयांच्या अभ्यासक्रमाचा सखोल अभ्यास केला. अभ्यासक्रमातील विविध मुद्दे आणि त्यांचे उद्देश आणि दिलेले अपेक्षित परिणाम पडताळून बघण्यासाठी त्या त्या मुद्द्यानुसार प्रश्नांची रचना केली होती. महाराष्ट्र बोर्डाच्या अभ्यासक्रमात इतिहास हा विषय चढत्या क्रमाने शिकवला जातो. घर, आजूबाजूचा परिसर, तालुका, जिल्हा, राज्य, देश आणि जग अशा क्रमाने हा विषय तिसऱ्या इयत्तेपासून शिकवायला सुरुवात होते. अभ्यासक्रमामध्ये क्षेत्रभेटी, आजूबाजूच्या ऐतिहासिक वास्तू, बाजार, स्थानिक संग्रहालये आणि वाचनालयं यांना भेटी देणं हे बऱ्यापैकी अधोरेखित करण्यात आलेलं आहे. हेतू हा, की विद्यार्थ्यांना त्यांच्या आजूबाजूच्या परिसराशी जोडलं असण्याची जाणीव व्हावी. आजूबाजूच्या परिसरातील वयस्कर लोकांशी गप्पा हा देखील इतिहास शिक्षणाचा भाग म्हणून अभ्यासक्रमामध्ये समाविष्ट केला आहे.
इतिहास आणि कला या दोन्ही अभ्यासक्रमांचा अभ्यास करताना एक गोष्ट जाणवली, की हे दोन्ही अभ्यासक्रम तर नीट विचार करून अतिशय पद्धतशीरपणे बनवले आहेत. परंतु ह्या सगळ्याच मुद्द्यांची पडताळणी करून बघणं अतिशय आवश्यक होतं. त्या अनुषंगाने मग प्रश्नावली तयार केली.
विद्यार्थ्यांचे इतिहास ह्या विषयाचं आकलन बरंच व्यापक होत जावं अशी या अभ्यासक्रमाची आणि त्यात दिलेल्या उद्दिष्टांची रचना निश्चितच होती. त्यामुळे मग इतिहास ही संकल्पना विद्यार्थ्यांना कितपत कळली आहे हे चाचपण्यासाठी त्या संबंधित ४ प्रश्न वेगवेगळ्या प्रकारे प्रश्नावलीमध्ये टाकले. त्यावर जी उत्तरं आली त्यांचा आणि अभ्यासक्रमातील उद्दिष्टांचा काहीही संबंध नव्हता.
एका प्रश्नामध्ये विद्यार्थ्यांना 'इतिहास' हा शब्द ऐकल्यावर डोळ्यासमोर खालीलपैकी काय काय येतं त्यावर खूण करा असं विचारलं होतं. ५ पर्याय दिले होते. हवं तितक्या पर्यायांवर खूण करण्याची मुभा होती. ८०% पेक्षा अधिक विद्यार्थांनी ‘युद्ध’ या शब्दावर खूण केली होती. ६०% विद्यार्थ्यांनी 'राजे आणि राण्या' या पर्यायावर खूण केली होती. ८४% विद्यार्थ्यांनी 'शिवाजी आणि किल्ले' हा पर्याय निवडला होता. २१% विद्यार्थ्यांनी 'श्रीमंत लोकं' असा पर्याय निवडला होता. आणि फक्त ७% विद्यार्थ्यांनी 'सामान्य लोकं' ह्या पर्यायावर खूण केली होती. टक्केवारीकडे बघितली तर लक्षात येईल की बहुतांश विद्यार्थ्यांना इतिहास म्हणजे फक्त युद्ध, राजे, राण्या आणि महाराष्ट्र आहे म्हणून शिवाजी महाराज हे एवढंच वाटतं. इतिहास जर सामान्यांचा असेलच तर त्यातही त्याचं झुकतं माप हे 'श्रीमंत लोकं' याकडे अधिक होतं. म्हणजेच अभ्यासक्रमामध्ये दिलेल्या उपक्रमांद्वारे जो काही स्थानिक इतिहास शिकवला जातो तो देखील बहुदा राजकीय इतिहासच सांगितला जात असावा.
आणखी एक प्रश्न होता ज्यात इतिहास असा शब्द न वापरता पुरातन संस्कृती असा शब्द वापरला होता. 'पुरातन संस्कृती' हे ऐकल्यावर सुचणारे कोणतेही चार शब्द यामध्ये लिहिणं अपेक्षित होतं. इथं देखील बहुतांश विद्यार्थ्यांनी लढाया, युद्ध, किल्ले आणि राजे यांचा उल्लेख केला. काही जणांनी पुरातन संस्कृती म्हणजे चांगले संस्कार असं लिहिलं. फक्त २% विद्यार्थ्यांनी स्वतःच्या आजी आजोबांच्या आठवणी लिहिल्या. त्याच विद्यार्थ्यांनी कलेचा देखील उल्लेख केला आहे.
पुढच्या एका प्रश्नात भूतकाळाबद्दलच्या कल्पना लिहा असं सांगितलं होतं, परंतु ८०% पेक्षा अधिक विद्यार्थ्यांनी इथं व्याकरणीय व्याख्या लिहिली.
दोन प्रश्न ऐतिहासिक पुस्तकं आणि ऐतिहासिक सिनेमा बद्दल होते. या दोन्ही प्रश्नांची उत्तरं बऱ्याच विद्यार्थ्यांनी दिलीच नाहीत. ज्यांनी दिली त्यातील बहुतांश विद्यार्थ्यांनी इतिहास पाठयपुस्तक असं उत्तर लिहिलं आहे तर काही जणांनी शिवाजी महाराजांवरील पुस्तकांचा उल्लेख केला आहे. फार थोड्या जणांनी काही संतचरित्रांचा उल्लेख केला आहे.
या प्रश्नांना विदयार्थ्यांनी दिलेल्या उत्तरांतून कळतं, की त्यांच्या दृष्टीने इतिहास ही संकल्पना फक्त लढाया आणि युद्ध यापुरती मर्यादित आहे.
इतिहास ह्या संकल्पनेमधील काळाचं प्रवाहीपण त्यांच्यापर्यंत पोचलं नाही. त्यामुळे इतिहास हा विद्यार्थ्यांच्या दृष्टीने एक प्रकारे खूप पूर्वी, कुठेतरी लांब घडलेल्या राजकीय घडामोडींपुरता मर्यादित आहे. त्यामध्ये त्यांना त्यांची अशी स्वतःची भूमिका किंवा जागा दोन्ही दिसत नाही. त्यामुळेच इतिहास शिकणं त्यांना कंटाळवाणं वाटतं. आणि हा असा कंटाळवाणा इतिहास त्यांच्या डोक्यात इतका पक्का बसला आहे, की भूतकाळाविषयी कल्पना करा असं सांगितलं की ते बावरून जातात. त्यांना व्याकरणातील व्याख्येव्यतिरिक्त काहीच सुचत नाही. काहीही डोळ्यासमोर येत नाही. इतिहासाच्या पुस्तकातील इतिहास त्यांना त्यांचा वाटतच नाही. तो तसा वाटण्यासाठी बरेच प्रयत्न करायला लागणार आहेत. परंतु कोणतेही प्रयत्न करायला सुरुवात करण्याअगोदर विद्यार्थ्यांची विचार पद्धती, त्यांना होत असणारं आकलन हे वेळोवेळी तपासून बघत राहणं अत्यंत गरजेचं आहे.
विद्यार्थ्यांचे विचार तपासून बघण्याच्या प्रक्रियेतील आणखी काही निरीक्षणं पुढील भागात.
- डॉ. अनघा भटl

अन् त्याला मिळालं जीवदान


  रत्नागिरी जिल्हा न्यायालयाचं आवार. इथं एक वटवृक्ष उभा होता. न्यायालयाचा गेल्या 150 वर्षांपासूनचा साक्षीदार. नुकताच म्हणजे शनिवारी सकाळी हा वृक्ष कोसळला. या वृक्षाचं पुनर्रोपण करता येईल का असा विचार सुरू झाला. जिल्हा न्यायाधीश जोशी साहेब आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी याबाबत पुढाकार घेतला. बार असोसिएशनच्या सदस्यांनी ही कल्पना उचलून धरली.
त्यानंतर या वृक्षांचे पुनर्रोपण करण्यासाठी जागा निवडण्यात आली. मोठा खड्डा खणण्यात आला. या कामी सार्वजनिक बांधकाम विभाग, जीवन प्राधिकरण, फिनोलेक्स कंपनी आदींनी सहकार्य केलं. मूळ वृक्षाच्या काही फांद्या तोडून क्रेनच्या साह्याने उचलून त्याच्या पुनर्रोपणाला सुरुवात झाली. शनिवारी रात्री सुरू झालेले हे काम तीस तासांच्या मेहनतीने अनेक कर्मचाऱ्यांच्या मदतीने व यंत्रणेच्या सहकार्याने पूर्ण झाले. विशेष म्हणजे न्यायाधीश साहेब व अधिकारी वर्ग पहाटेपर्यंत उपस्थित होते.
१५०वर्षांचा साक्षीदार असलेला हा वृक्ष पुन्हा उभा राहिल्याने सर्वांच्या चेहऱ्यावर समाधान होते. न्यायालयाच्या इतिहासात प्रथमच असा पर्यावरणपूरक उपक्रम राबवला गेला आहे. वृक्ष सहजगत्या तोडता येतात. परंतु, वृक्ष टिकवण्याचा क्षण किती आनंददायी असतो हे या उपक्रमामुळे सिद्ध झालं.

- जान्हवी पाटील, रत्नागिरी 

गोष्ट सुनीताबाईंची




ऐरोली, नवी मुंबईच्या सुनीता शिंदे. शिक्षणासाठी लहानपणीच घर सोडून मावशीकडे जावं लागलं. पण पुढं परिस्थिती बदलली आणि शिक्षण सुटलं. मग लग्नही लवकर झालं. लग्नानंतर नाशिकला राहायला आल्यावर आता तरी सगळं सुरळीत होईल असं त्यांना वाटलं होतं. पण, परिस्थिती बेताची. परिस्थिती सुधारावी म्हणून त्यांनी नाशिक सोडलं आणि ठाणे गाठलं. पुन्हा ठाण्यातून ऐरोली, नवी मुंबईत त्यांनी स्वतःचं घर घेतलं. मनोज आणि धीरज ही अशी दोन मुलं.
स्वतःच घर घेतल्यावर आता सगळं नीट चालू राहील असंही त्यांना वाटलं.

पण सुखापेक्षा दुःखाचा दरवाजाच मोठा होता. स्वतःचं घर घेतल्यानंतर काही दिवसांनी म्हणजे २००५ मध्ये त्यांच्या घरी चोरी झाली. घरात ठेवलेले सगळे दागिने चोरीला गेले. पुन्हा एकदा परिस्थिती ‘आ’ वासून समोर उभी राहिली. पण सुनीता खचल्या नाहीत. पुन्हा तिने जिद्दीने कामाला सुरूवात केली, पती सूर्यकांत सोबत होते. पुन्हा गाडी रुळावर येईल असं वाटत असताना नोव्हेंबर २००७ मध्ये एका अपघातात सुनीता यांच्या पतीचं निधन झालं. तेव्हा मनोज दहावीत तर धीरज सातवीत होता. आता पुढे येणाऱ्या कठीण प्रसंगाला त्यांना एकहाती तोंड द्यायचं होत. मुलांचं शिक्षण व्हायचं होतं.
मुलांना शिकवून मोठं करायचं हे त्याचं स्वप्न. त्यामुळे या सगळ्या दु:खातून पुन्हा नव्या जोमाने त्या उभ्या राहिल्या. ह्या परिस्थितीतून मार्ग काढण्यासाठी त्यांना साथ दिली ती त्यांच्यात असलेल्या कलागुणांनी. सुनीता शिलाई मशीन चालवत. आधी आवड आणि स्वतःपुरत्या असलेल्या या छंदाचं त्यांनी व्यवसायात रूपांतर केलं. पतीच्या निधनानंतर लगेच काम करणं आवश्यक होतं. त्यांनी तशी कामाला सुरवातही केली. पण लोक उगाच नावं ठेवू लागले. पण याकडे लक्ष न देता त्यांनी जिद्दीने काम सुरू ठेवलं. शिवणकाम सुरू झालं आणि यातूनच त्यांनी आपल्या मुलांना शिकवलं आणि घर चालवलं.
मनोजचं स्वप्न होत क्रिकेटपटू व्हायचं. पण त्याच्या यशाची दिशा काही वेगळीच होती. बारावीनंतर कराड येथे त्याने आर्मीच्या प्रशिक्षणासाठी अकॅडमीमध्ये प्रवेश घेतला आणि अवघ्या सहा महिन्यात तो आर्मीत भरती झाला. 18 वर्षांचा मनोज आता लान्सनायक पदावर आहे. धीरजला सुद्धा आर्मीचं स्वप्न खुणावत आहे आणि तो त्यासाठी प्रयत्नशील आहे. आम्ही घडलो कारण आमची आई आमच्या पाठीशी नाही तर नेहमीच आमच्या सोबत असते असं ही मुलं सांगतात. “माझा एक मुलगा आर्मीमध्ये आहे आणि दुसरा प्रयत्न करतोय हेच माझ्या कष्टांचं आणि आयुष्याचं सार्थक”, असं सुनीता म्हणतात.
- विजय भोईर, नवी मुंबई
#नवीउमेद

रोप देणारी राखी

रत्नागिरीतल्या अविष्कार संस्थेची शामराव भिडे कार्यशाळा. विशेष मुलांसाठी वेगवेगळे उपक्रम राबवणारी. सण पर्यावरणपूरक व्हावेत यासाठी शाळा नेहमीच प्रयत्नशील असते.
यंदा रक्षाबंधनासाठी शाळेत वेगळ्या प्रकारे तयारी सुरू आहे. विद्यार्थी बिया वापरून राख्या तयार करत आहेत. ही राखी विसर्जित केली की त्यातून रोप उगवतं. राखी सोडल्यानंतर ती थोडा वेळ पाण्यात भिजत घालायची. नंतर कुंडीत किंवा मातीत कुस्करुन टाकायची. त्यापासून अल्पावधीतच रोपं तयार . संकल्पना आहे वृक्षवल्ली नर्सरीच्या व्यवस्थापक माधुरी साळवी कळंबटे यांची. त्यासाठी प्रशिक्षण सुरू आहे.
कार्यशाळेतल्या सर्व स्तरातल्या विद्यार्थ्यांना यात सामावून घेतलं आहे. तीव्र मतिमंदत्व गटातल्या विद्यार्थ्यांना वर्तमानपत्राचे लहान तुकडे करायला देतात. मध्यम मतिमंदत्व गटातली मुलं कागदी तुकड्यांचा लगदा करणं, शाडूच्या मातीसमवेत त्याचं मिश्रण करणं ही कामं करतात. कागदी लगदा ४० टक्के तर शाडूची माती ६० टक्के. विद्यार्थी हे मिश्रण मळतात. मग त्याचे छोटे गोळे, त्याला आकार देणं,त्यात झेंडू, टोमॅटो आदीच्या बिया घालणं, राखी रंगवणं, दोरे बांधणं, गाठी मारणं, विक्री करणं सौम्य मतिमंदत्व गटातले विद्यार्थी करतात. त्यासाठी त्यांना प्रशिक्षण दिलं आहे. विद्यार्थी उत्साहानं ही कामं करत आहेत.
५ ते १० ग्रॅम वजनाच्या सुमारे २५० राख्या कार्यशाळेत तयार होत आहेत. ''हे बंधन निसर्गसंरक्षणाचे आहे, तसेच विशेष मुलांच्या कलाकुसरीला वाव देणारं आहे.'' असं माधुरी साळवी कळंबटे आणि कार्यशाळेचे व्यवस्थापकीय अधीक्षक सचिन वायंगणकर सांगतात.

- जान्हवी पाटील, रत्नागिरी 

व्हिडीओ लिंक : https://www.facebook.com/watch/?v=2490647157648620 

एकच प्याला (आखुडबुद्धी बहुशिंगी)


परवाच कुणी गडकरी नावाच्या मराठी प्लेराईटरनं लिहिलेला एक ओल्ड म्युझिकल प्ले बघायचा योग आला. (खरंतर ऐकायचा योग आला असं म्हटलं पाहिजे. वाचकांच्या सोयीसाठी त्यातल्या मुख्य पात्रांचे संवाद कंसात आणि बिनमहत्त्वाच्या नटांचे संवाद कंसाबाहेर दिले आहेत.)
पद्माकर : ठीक आहे. ऊठ सिंधू, या घरात पाणी प्यायलासुध्दा राहू नकोस! चल- (चल छैय्या छैय्या छैय्या चल छैय्या छैय्या…)
सिंधू : दादा, या घरातून कुठं (हॅलो, हां कोण बोलतंय? जांबुवंतराव का? अहो, जरा मोठ्यानं बोला. इथं नाटकाला आलोय, इथल्या आवाजामुळं नीट ऐकू येत नाहीय. काय म्हणालात? च्यायला! मध्येच कट झाला.)
पद्माकर : कुठंही! (डिंगडिंगडिंगडिंगडिडीडिंगडिंग डॉमडॉम- क्रेझी फ्रॉगची ट्यून वाजते) या नरकाबाहेर अगदी कुठंही!
सिंधू : हा नरक? (डिंग डिंग) हे पाय जिथं आहेत तिथं नरक? ( टूं डुंडू टुंडूडू डगडगडग टंडडंग टंडडंग- दूरदर्शनच्या जुन्या बातम्यावाली रिंगटोन वाजते. पण ती पूर्ण वाजण्याआधीच टॅंडॅंट्यांड्य़ांटॅं ट्यांट्यां- आयपीएलवाली रिंगटोन वाजल्यानं त्यात हा आवाज दबला जातो. लोकांना डिस्टर्ब करणाऱ्या दूरदर्शन रिंगटोनवाल्याची चांगलीच खोड मोडली असं आवाज दबलेल्या काही नाट्यप्रेमींचं मत होतं.) दादा, अरे, तू चांगला शहाणा ना? वेडया, हे पाय जिथं असतील तिथंच माझा स्वर्ग, तिथंच माझं वैकुंठ, आणि तिथंच माझा कैलास! (हाहा- कुणीतरी तळीराम होऊन आलेला प्रेक्षक चुकून हसतो. स्टेजवरचा तळीराम चपापतो.)
सिंधू गाऊ लागते-
कशी या त्यजू पदाला। (आला आला वारा)
वसे पादयुग जिथे हे। मम स्वर्ग तेथ राहे॥
(हू लेट द डॉग्ज आऊट… हू लेट द डॉग्ज आऊट… हू हू)
या रिंगटोनमुळं लोकांच्या संभाषणात मध्येमध्ये अडथळा आणणारं नाटक थांबतं आणि मुख्य पात्रांचा संवाद सुरु होतो.
प्रेक्षक (हू लेट द डॉग्ज आऊट-वाला) : हॅलो, कोणाय?
पलीकडून : ओरडताय का हो असे नाटकात असल्यासारखे?
प्रेक्षक : अहो, नाटकालाच आलोय मी. पण तुम्ही कोण?
पलीकडून : मी तुमच्या मागच्याच रांगेत बसलोय. त्याच काये, आमच्या बंटीला तुमची ट्यून खूप आवडली. त्याला ती ऐकवली तर आम्हांला शांतपणे नाटक बघू देईल थोडावेळ.
प्रेक्षक : मुलाला कशाला आणलंत नाटकाला? रडून-ओरडून पोरं नुस्ती डिस्टर्ब करतात. घरी आजीआजोबा नाहीत का?
पलीकडून : आहेत ना. पण तेही नाटक बघायला आलेत. तुमच्या बरोब्बर पाठीमागं झोपलेत ना, ते आजोबा आणि खलबत्त्यात कुटून पॉपकॉर्न मऊ करून खातायत ना त्या आजी. दोघांना खूप आवड आहे हो नाटकाची.
प्रेक्षक : ते दिसलंच! आणि आजोबा चांगलेच घोरतायत!
पलीकडून : हो, थोडा त्रास होतो त्यांना नाटकाच्या आवाजाचा. पण थोडीफार तरी ॲडजस्टमेंट केलीच पाहिजे ना आयुष्यात?
सिंधू : (मध्येच) स्वलोकी चरण हे नसती
प्रेक्षक : (वस्सकन ओरडून) थांबा हो, आम्ही कुठं काय पळून चाललो आहोत काय?
पलीकडून : काय हो, तुमच्या सोबत आहेत त्या तुमच्या मिसेस का?
प्रेक्षक : हो. तुम्हांला कशाला पाहिजे?
पलीकडून : काही नाही, आमच्या बायकोला तिची साडी खूप आवडली. मंगलगिरी कॉटन दिसतीय. कुठून घेतलीय हो?
प्रेक्षक : अस्सल सोलापुरी सिल्क आहे हो. माझ्या मेव्हण्यानं आणलीय तंजावरमवरून. आणखी काही?
पलीकडून : काही नाही. ठेवा फोन. (सिंधूला) ओ, झाला आमचा फोन, करा तुमचं गाणं सुरू-
सिंधू : हू लेट द डॉग्ज आऊट… हू हू….
***
शेवटी काय, नाटकाचं उद्दिष्ट प्रेक्षकांचं मनोरंजन करणं हेच असतं ना?
- ज्युनिअर ब्रह्मे

कैद्यांना मूर्त्यांनी दिला रोजगार


  गणेशोत्सव महिनाभरावर येऊन ठेपला आहे. त्यामुळे नाशिकच्या मध्यवर्ती कारागृहात लगबग सुरू आहे. इथले १८ कैदी गणपतीच्या पर्यावरणपूरक मूर्ती घडवत आहेत.
सुंदर आणि स्वस्त मूर्ती हे या मूर्त्यांचं वैशिष्ठय. कागदाच्या लगद्यापासूनची १२ फूट मूर्ती यंदाचं विशेष आकर्षण. वेगवेगळ्या आकारातल्या शाडूच्या मूर्ती. साधारण ५०० रुपयांपासून चार हजार रुपयांपर्यंत. यंदा दीड हजारांहून अधिक मूर्ती तयार करण्याचा कैद्यांचा संकल्प आहे. त्यासाठी अहोरात्र काम सुरू आहे.
कैद्यांच्या वेळेचा सदुपयोग व्हावा यासाठी कारागृहात आठ कारखाने आहेत. वेगवेगळ्या कलाकौशल्यानुसार हे काम सुरू असतं. साधारण तीन वर्षांपूर्वी एका कैद्यानं गणेशमूर्ती घडवायला सुरुवात केली. मग इतर २० कैद्यांनी हे प्रशिक्षण घेतलं. गेल्या वर्षी गणेशोत्सवात १३ लाख रुपयांची विक्री झाली. गणेशोत्सवाखेरीज १९ लाखांचा व्यवसाय मूर्ती विभागानं केला. कारागृह अधीक्षक प्रमोद वाघ आणि कारखाना व्यवस्थापक पल्लवी कदम सांगत होत्या. या माध्यमातून कैद्यांना रोजगार उपलब्ध झाला. महसुलातही वाढ झाली. मूर्तींना वाढता प्रतिसाद पाहता यंदा डिसेंबरपासूनच काम सुरू झालं. मुंबई आणि गुजरातहून निविदा प्रक्रियेद्वारे शाडू माती, रंग, आभूषण साहित्य मागवलं जातं.
मूर्ती उत्सवाच्या सात दिवस आधी प्रवेशद्वाराजवळ नव्या विक्री केंद्रात ठेवल्या जातील. मूर्त्यांसाठी अधिकाऱ्यांसह ग्राहकांनीही आगाऊ नोंदणी सुरू केली आहे.


- प्राची उन्मेष, नाशिक 

कलाशिक्षण, इतिहास आणि अडकलेपण (इतिहासात डोकावताना भाग १)



जे जे कलामहाविद्यालयात मी प्रवेश घ्यायचं ठरवलं तेव्हा बांधीव, ठोस असं काहीतरी जे सतत आजूबाजूला होतं त्यातून बाहेर पडायची तीव्र इच्छा होती. त्या वयात कलाकार व्हायचंय की नाही ह्यापेक्षा ते मोकळेपण अधिक हवंहवंसं वाटलं. जी काही थोडीफार पूर्वतयारी केली होती त्या जोरावर प्रवेशपरीक्षेच्या दिव्यातून जाऊन मला शिल्पकला शाखेमध्ये प्रवेश देखील मिळाला. कॉलेज सुरु झालं आणि अचानक आयुष्यातून अभ्यास निघूनच गेलाय असं वाटायला लागलं. एकदम मोकळं. आणि मग हळूहळू तो मोकळेपणा झेपेनासा झाला. कॉलेजमधल्या अति कंटाळवाण्या विषयांवरची कामं करताना हळूहळू संदर्भहीन असं काहीतरी करत असल्याची जाणीव तीव्र होऊ लागली. विचित्र अशा अधांतरीपणामध्ये जे जे मधील चार वर्ष संपली. त्या चार वर्षांमध्ये आपण नक्की काय केलं, कोणते आकार बघितले, कोणती माध्यमं हाताळली, काय शिकलो, निर्मिती प्रक्रिया म्हणजे नेमकं काय आणि ती अनुभवली का ह्यातील कशाचाही अर्थबोध होत नव्हता.
अशातच मग कोणाशीतरी पुरातत्त्वशास्त्राबद्दल एक मोघम चर्चा झाली. आणि ह्या विषयामुळे तेव्हा जे काही तुटलेपण वाटत होतं त्यावर काहीतरी उत्तर सापडेल असं वाटायला लागलं. आणि बऱ्यापैकी तसंच घडलं देखील. Archaeology शिकताना एकूणच माझ्या विचारांमधील, मला सतत पडणाऱ्या प्रश्नांमधील आणि आजूबाजूला सतत घडणाऱ्या गोष्टींमध्ये असणारा एक सुसंगतपणा जाणवू लागला. आपल्या आत आणि बाहेर जे काही घडतंय त्याची पाळंमुळं शोधताना मजा येऊ लागली. जे जेमध्ये ज्या मोकळेपणाच्या ओढीने मी गेले होते तो मोकळेपणा मला इतिहास आणि पुरातत्त्व असे रूढार्थाने कंटाळवाणे विषय शिकताना जाणवू लागला. गोष्टींची उकल होत जातानाचा मोकळेपणा होता तो.
पुरात्तत्वशास्त्राचा एमएचा अभ्यासक्रम संपल्यानंतर मग मी वेगवेगळ्या शाळा आणि कला महाविद्यालयांमधून कार्यशाळा घ्यायला सुरवात केली. कला ही स्वैर नसून ती मोकळी आहे. आणि हा मोकळेपणा फक्त आणि फक्त अभ्यासामधून येऊ शकतो असं काहीतरी विद्यार्थ्यांमध्ये रुजवायचा तो छोटासा प्रयत्न होता. इतिहास, पुरातत्व आणि कला हे विषय एकत्र बांधून मी ह्या कार्यशाळांचे विषय निश्चित केले होते. परंतु आपल्या एकूणच शिक्षणव्यवस्थेमध्ये या विषयांमध्ये इतकी फूट पाडलेली आहे की इतिहास आणि कला ह्यांचं नातं वैगरे जाणून घेण्यात बहुतांश शाळा आणि महाविद्यालयांना फारसा रस नसायचा. अर्थात काही मोजके अपवाद वगळता.
मग मला हळूहळू लक्षात यायला लागलं की ह्या सगळ्याच परिस्थितीचं मूळ आपल्या शालेय शिक्षण पद्धतीमध्ये आहे. तेच जाणून घ्यायच्या विचाराने मी पीएचडी करायचं ठरवलं. विषय होता : इतिहास. ह्या विषयातून शाळेत विद्यार्थी नेमकं काय शिकतात? इतक्या महत्त्वाच्या विषयामुळे त्यांना समाजभान किंवा आत्मभान येतं का? काळाच्या मोठ्या पटलावर स्वतःला ते नेमकं कुठं बघतात? आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे ह्या सगळ्या प्रक्रियेमध्ये कलेचं महत्त्व किती आणि कसं?
पीएचडी संपायला साधारण सहा वर्ष लागली. या काळात मी १२ ते १५ या वयोगटातले जवळपास २००० विद्यार्थी आणि २०० शिक्षक यांचा विविधप्रकारे अभ्यास केला. विविध शिक्षण तज्ज्ञांना भेटले. विविध प्रकारे प्रयोग केले. मुलाखती घेतल्या. या कालावधीमध्ये विविध छोट्या छोट्या आडवळणावरच्या गावांमध्ये फिरले. मुंबई, पुणे, औरंगाबाद, कोल्हापूर, ठाणे, पनवेल आणि इतर काही शहरी भागांमध्ये विविध खाजगी शाळा ते पालिकेच्या शाळांना भेटी दिल्या. ह्या सहा वर्षांच्या कालावधीत काही उत्तरं मिळाली. काही नवे प्रश्न तयार झाले. जुन्या प्रश्नांची मोडतोड झाली. एकूण अतिशय रंजक प्रवास होता तो. मुलांबरोबरच्या गप्पा, शिक्षकांबरोबरच्या चर्चा यामुळे माझा राग आणि त्रागा कमी होऊन त्याची जागा फक्त कळकळीने घेतली. मला वाटत होतं त्यापेक्षा ही समस्या अधिक खोल आहे आणि तिला समाजातील कोणताही एक घटक जबाबदार नसून आपण सगळेच जबाबदार आहोत ही जाणीव प्रकर्षाने झाली. ह्या सगळ्याच प्रक्रियेमधील काही रंजक प्रयोग आणि ते करताना आलेले अनुभव पुढील काही भागांत.
- डॉ. अनघा भट

लिंग गुणोत्तरातील तफावत आणि मुलांवरील बलात्कारांचं वाढतं प्रमाण (बातम्या तुमच्या-आमच्या मुलांच्या)

तालुक्याच्या ठिकाणी राहणाऱ्या एका मैत्रिणीचा फोन आला. अगं, खूप टेन्शनमध्ये आहे. टेन्शनच कारण काय तर मुलाला लग्नाकरिता मुलगी मिळत नाही. मला आधी थोडं हसूच आलं. पण ज्यावेळी ती वधू शोधाच्या कहाण्या सांगू लागली तेव्हा त्याचं गांभीर्य लक्षात येऊ लागलं. बदलत्या जीवनशैलीनुसार मुलामुलींच्या जोडीदाराविषयी मागण्या, अपेक्षा बदलल्या आहेत. त्यामुळे लग्नाचा निर्णय घेणं कठीण होऊन बसलं आहे. या पुढे जाऊन मैत्रिणीने जो अडथळा सांगितला तो भयानक होता. ती म्हणाली, की हल्ली मुली भेटणंच कमी झालंय. म्हणजे सगेसोयरे, ओळखीपाळखीचे, दूरदूरच्या नातेवाईकांमध्ये सुद्धा मुली सापडत नाहीत. याचा अर्थ मुलाच्या प्रमाणात मुलींचा जन्मदर खूपच घटला आहे. याचं एक कारण सगळ्यांना मुलगा जन्माला यायला हवा. दुसरं निरीक्षण समाजातील मुलींच्या सुरक्षिततेतील हेळसांड. स्त्रिया सुरक्षित नाहीत म्हणून देखील त्यांना जन्म देणं टाळलं जातंय.
देशात गेल्या २२ वर्षांमध्ये अल्पवयीन मुलांवरील बलात्कारामध्ये चौपट वाढ झाली आहे. लहान मुलांसाठी काम करणाऱ्या सहा संस्थांनी एकत्र येऊन तयार केलेल्या एका अहवालातून हे नुकतंच स्पष्ट झालं आहे. १९९४ ते २०१६ या २२ वर्षांतील राष्ट्रीय गुन्हे नोंदणी विभागाने दिलेल्या आकडेवारीचा उल्लेख या अहवालात करण्यात आला आहे. १९९४मध्ये अल्पवयीन मुलांवरील बलात्काराची आकडेवारी तीन हजार ९८६ होती. २०१६मध्ये वाढून ती १६,८६३ झाली आहे. 'चाइल्ड राइट्स इन इंडिया-अॅन अनफिनिश्ड अजेंडा' या संस्थेने तयार केलेला हा अहवाल लहान मुलांशी निगडीत कुपोषण, गुन्हेगारी आणि शिक्षण अशा विविध विषयांवर भाष्य करतो. लहान मुलांच्या दृष्टीने चार महत्त्वाच्या मुद्द्यांकडे आवश्यक तेवढे लक्ष पुरविले जात नाही. यामध्ये लैंगिक आणि प्रजनन आरोग्य, खेळण्याचे स्वातंत्र्य, मनोरंजन व आराम, कुटुंब आणि समुदाय आधारित संरक्षण यंत्रणा या बाबींचा समावेश आहे, असंही अहवालात म्हटलं आहे.
लिंग गुणोत्तरातील तफावत आणि बलात्कारांचं वाढतं प्रमाण हे दोन्ही मुलींच्या संख्येत होणारी घट अधोरेखित करतात. मुख्यत: देशाच्या ग्रामीण भागामध्ये राहणाऱ्या मुलींच्या सुरक्षेचा प्रश्न कालानुरूप गडद होऊ लागला आहे. मात्र मुलांना या समस्येची फारशी झळ पोहोचताना दिसत नाही, असंही या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. अहवालात लैंगिक आणि प्रजनन आरोग्य, खेळण्याचे स्वातंत्र्य, मनोरंजन व आराम, कुटुंब आणि समुदाय आधारित संरक्षण यंत्रणा या बाबींचा समावेश आहे. परंतु, अहवालात म्हटलं आहे की त्या गोष्टींपासून तिला वंचितच ठेवलं जातं. गावखेड्यात मुलींच्या आरोग्याची देखभाल होत नाही, त्यामुळे तिच्या प्रजनन आरोग्यावर परिणाम होतो, तिला रूढीपरंपरेत अडकल्यामुळे खेळण्याचे, आरामाचे स्वातंत्र्य नसते. कुटुंब आणि समुदाय आधारित संरक्षण यंत्रणा या बाबींचा अभाव अशा कारणांनी मुलींना जन्मच देणं टाळलं जातं. साहजिकच लग्न करण्याकरिता मुली मिळणं कठीण होऊन बसलं आहे. यावर एकच उपाय समाजात स्त्रीविषयी विचार बदलायला हवेत. घराघरात मुलीचा जन्म नाकारला जाऊ नये असा आग्रह धरावा.


- लता परब
#नवीउमेद

दीनदुबळ्यांसाठी माऊलीची सेवा



 नवी उमेदवर आपण १६ जुलैला पोस्ट प्रकाशित केली होती. बीड जिल्ह्यातल्या पाडळी शिवारात वन्यजीवांसाठी पाणवठे उभारणाऱ्या व्यक्तीविषयी. पण या व्यक्तीचं काम एवढयापुरताच मर्यादित नाही. या व्यक्तीचं नाव माऊली सिरसाट. वय साधारण ३५ च्या आसपास. पशुसेवा, रुग्णसेवा, वृक्षारोपण कुठलंही काम असो माऊली झपाटून काम करतात.
१५ व्या वर्षांपासून त्यांनी स्वतःला सामाजिक कार्यात वाहून घेतलं. पद्मश्री डॉ. तात्याराव लहाने त्यांचा आदर्श. परिसरातली अनेक माणसं पैशांअभावी डोळ्यांची शस्त्रक्रिया करू शकत नाहीत, असं माऊली यांच्या लक्षात आलं. त्यांनी मुंबईतलं जे. जे. रुग्णालय आणि डॉ लहाने यांच्या मदतीनं शिबीर सुरू केलं. त्यांच्या प्रयत्नामुळे सुमारे 500 वृद्ध व्यक्तींची डोळ्याची शस्त्रक्रिया मोफत होऊन त्यांना दृष्टी आली. साक्षाळ पिंपरी गावात एकाच कुटुंबातल्या ६ व्यक्ती अंध आहेत. त्यांना वेगवेगळ्या प्रकारे मदत मिळवून देत, माऊली त्यांना सांभाळत आहेत.
शासनाच्या जलयुक्त शिवार अभियानात त्यांनी योगदान दिलं. चार वर्षांपूर्वी परिसरात नदीकाठी त्यांनी एक हजार झाडं लावली. स्वखर्चानं पाणी देऊन त्यांनी ती जगवली. दुष्काळामुळे यंदा अजिबातच पाणी नव्हतं. माऊली यांनी विंधनविहीर घेतली आणि झाडांना पाणी दिलं. त्यासाठी त्यांनी स्वतःची मोटरसायकल आणि अंगठी विकली. त्यामुळे गावालाही दुष्काळात पाणी मिळालं. तागडगाव इथले सर्पमित्र सिद्धार्थ सोनवणे हेही माऊलींचे आदर्श. त्यांच्यापासून प्रेरणा घेत माऊलींनी वन्यजीवांच्या देखभालीचं काम सुरू केलं. वंचित , दुष्काळी भागात ते करत असलेलं काम चर्चेचा विषय आहे. 


- सूर्यकांत नेटके 

सखी ग्रुपमुळे होते आहे जलपुनर्भरण

जालना शहर. गेल्या 4 ते 5 वर्षांपासून जालन्यावर दुष्काळाचं सावट आहे. पावसाचं घटतं प्रमाण आणि आहे त्या पाण्याचा मुक्त वापर यामुळे दरवर्षी पाणी टंचाईला सामोरं जावं लागतं. जलसंकटावर यावर काहीतरी ठोस उपाय हवा म्हणून अनेक जण प्रयत्नशील आहेत.
जलपुनर्भरण ही काळाची गरज आहे सोबतच वाया जाणारे पाणी थांबवून ते जमिनीत जिरवून जमिनीतील पाणी पातळी वाढवता येते. पण यासाठी नुसते प्रयत्न करून, जलपुनर्भरणावर पेपरमध्ये लिहून, भाषणं देऊन लोक विसरून जातात. यावेळी मात्र हे काम इथल्या स्त्रियांनी मनावर घेतलं. कदाचित त्यामुळे जलपुनर्भरणाची ही चळवळ खऱ्या अर्थाने लोकांपर्यंत पोहोचते आहे असं म्हणायला हवं.
जालना शहरातील 60 महिला. जलपुनर्भरणाचं तत्त्व लोकांना समजावून सांगत आहेत. एकीकडे या कामासाठी आवश्यक मनुष्यबळाची सांगड त्यांनी घातली आहे. पावसाळा आला की रोजंदारी मजूर बारीक बारीक दुरुस्तीच्या कामासाठी निघून जातात. त्यामुळे कामगार उपलब्ध होत नाही आणि परिणामी इच्छा असून देखील जलपुनर्भरणाची संधी निघून जाते. त्यामुळे लोकांना जलपुनर्भरणाचे महत्त्व सांगतानाच या महिलांनी गरजू प्लंबर मजुरांची एक टीमचं तयार केली आहे. ज्या ठिकाणी हा उपक्रम राबवण्याची एखाद्याची तयारी असते त्यांना हा सखी मंच प्लंबर, मजूर पुरवतात. त्यामुळे कामाला लगेच सुरुवात होते.
दिवसेंदिवस वाढत चाललेली पाणीटंचाई लक्षात घेता जलपुनर्भरणाची गरज ओळखून ‘सखी ग्रुप ऑफ जालना’ हा साठ सख्यांचा ग्रुप शहरातील अनेक भागांमध्ये फिरून त्यांच्या इतर सख्यांना जलपुनर्भरणासाठी प्रोत्साहित करत आहे. जालन्यातील महिलांच्या ग्रुपच्या माध्यमातून जलपुनर्भरणाविषयी फक्त जनजागृतीच नव्हे तर प्रत्यक्षात हा उपक्रम पूर्ण करून घेण्याचं काम सुरू आहे. चालू महिन्यामध्ये जलपुनर्भरणाचे 10 उपक्रम पूर्ण झाले असून आणखी दहा उपक्रम प्रगतीपथावर असल्याची माहिती या ग्रुपच्या सदस्यांनी दिली. ग्रुपमधील महिला रोजच्या घर कामातून वेळ काढतात. नंतर एकत्र येत शहरातील विविध भागात जाऊन तेथील महिलांना भेटतात. हा उपक्रम महिलांना समजून सांगितल्यानंतर त्या घरातील कर्त्या पुरुषाला चांगल्या प्रकारे समजून सांगू शकतात आणि त्यांच्याकडून हा उपक्रम करून घेऊ शकतात. त्यामुळे महिलांना प्रोत्साहित करण्यावर सखी ग्रुप जास्त भर देत आहे. उपक्रमासाठी विविध साहित्य जमा करताना, मजुरांची उपलब्धता या अडचणीमुळे नागरिक हे जलपुनर्भरण करण्यासाठी धजावत नाहीत. मात्र, या कामासाठी लागणारे साहित्य, मजुर ते सर्व काम पूर्ण होईपर्यंत लागणारी मदत एकाच ठिकाणी उपलब्ध करून दिली जाते. यामुळे अनेक जण प्रोत्साहित होत असल्याचेही या ग्रुपच्या सदस्यांनी सांगितले.
आजतागायत 10 कुटुंबीयांनी या जलपुनर्भरण संकल्पनेला मूर्त रूप दिले असून अजून 30 ते 40 परिवारांनी या संदर्भात चौकशी केली आहे. या सख्यांनी चालवलेल्या उपक्रमास नगर परिषद तसेच सरकारी पातळीवर प्रयत्न झाले तर शहरातील पाणी पातळी वाढून पाण्याची समस्या कायमस्वरूपी निघून जाईल अशी भावना या सखी ग्रुपच्या निर्मला लड्डा, निर्मला साबू, विद्या राव यांनी व्यक्त केली.
- अनंत साळी, जालना
 व्हिडीओ लिंक  : https://www.facebook.com/watch/?v=2844059842333699

इसवी सन पूर्व काळ (आखुडबुद्धी बहुशिंगी)



इसवीसन पूर्व काळ हा इसवीसन लागू व्हायच्या आधीचा काळ होता. या काळात कालगणना उलट्या दिशेने केली जायची. म्हणजे इसपूर्व ३०० नंतर इसपूर्व २९९ उजाडायचे, यानंतर इसपूर्व २९८, मग इसपूर्व २९७ असा क्रम असायचा. आधी इसपूर्व चौथे शतक, नंतर इसपूर्व तिसरे शतक आणि त्यानंतर इसपूर्व दुसरे शतक असे या काळात घडायचे.
अर्थात, काळ उलटा चालत असल्याने तत्कालिन मनुष्ये आधी मरत, मग आजारी पडत, मग टुणटुणीत होत, त्यानंतर तरूण होऊन शिक्षण घेत बाल्यावस्थेत जात आणि शेवटी जन्म घेऊन आपल्या आईबापांचे लग्न होण्याची वाट पाहात रहात. अशा प्रकारे, कित्येकांना आपल्या मरणानंतरची पुढची साठ-सत्तर वर्षे विनाकारण पृथ्वीवर जीवन कंठावे लागे. लोकांना वृद्धावस्थेतील आपले ज्ञान दिवसेंदिवस कमी करत जावे लागत असल्याने, बहुतेक लोकांचा भर स्मरणशक्तीपेक्षा विस्मृतीवर अधिक असे. पाठशाळांत शिक्षकमंडळी याच कामी अधिक मेहनत घेत. पाचवीला पोरांना शिकवलेले वीस ते तीसपर्यंतचे पाढे मोठ्या परीश्रमांति ते त्यांच्या मेंदूतून काढून टाकत. अशा प्रकारे, शाळेत येण्यापूर्वी एकपाठी पंडीत असलेला विद्यार्थी पहिलीला जाईपर्यंत त्याला जुजबी अक्षरओळख राहिल इतपतच त्याची तयारी झालेली असे. काही चतुर पालक याच उलट्या क्रमाचा फायदा घेऊन शिक्षकांकडून फी वसूल करून घेत.
कालगणना उलटीकडून होत असल्याने त्या काळातल्या लोकांना भविष्याची चिंता नसे, तर आपला भूतकाळ कसा असेल याची भीती त्यांना सतत भेडसावत असे. आपला भूतकाळ ते भविष्यवेत्त्यांकडून (किंवा भूतवेत्त्यांकडून) जाणून घ्यायचा प्रयत्न करत. भविष्यात काय घडले आहे हे ज्ञात असल्याने लोक आपल्या भविष्यकाळातील अनुभवांचे गाठोडे आपल्यापेक्षा वयोवृद्ध लोकांसमोर मांडून अकलेच्या चार गोष्टी सुनावत असत. वृद्ध लोकही भविष्याकडे एक नजर ठेवून त्या आदराने ऐकून घेत असत.
या काळात, आधी शोधांचा यथाशक्ती वापर होऊन मग काही वर्षांनी तो शोध लावला जाई. उदाहरणार्थ, इ०स०पूर्व ४०००मध्ये चाकांचा वापर रथांसाठी होऊ लागला तर चाकांवर मडकी बनवण्यास इ०स०पूर्व ४२०० मध्ये सुरुवात होऊन शेवटी इ०स०पूर्व ४५०० मध्ये मनुष्यास चाकाचा शोध लागला. सर्वच गोष्टी उलट्या होत असल्याने लोक आधी औषध खायचे, मग आजारी पडायचे (हल्लीही तेच होत असते असा काहींचा अनुभव आहे) त्यानंतर साथीचे रोग यायचे. शर्विलक आधी तुरुंगात खितपत पडत, मग राजसैनिकांतर्फे बंदी बनवले जात आणि त्यानंतर आपल्यावरच्या अन्यायाचे परीमर्जन होण्यासाठी चोऱ्या करत. नवे वर्ष सुरु होताना लोक इतरांना 'आगामी वर्ष तुम्हांला सुखाचे गेले असावे.' असे अपेक्षून 'गतसालासाठी' शुभेच्छा देत. हे असेच चालू राहिले तर हळूहळू मानव जात नष्ट होऊन पृथ्वीवर डायनोसॉर नामक सरपटणाऱ्या प्राण्यांचे राज्य येईल हा धोका दिसू लागला होता. शिवाय, उलट कालगणनेमुळे पृथ्वीवर पुन्हा शीतयुग येण्याचीही भीती होतीच.
एकूणात या उरफाटया कालगणनेमुळे मानवाच्या प्रगतीला खीळ बसू लागल्याने प्रचंड विचारांती काही विद्वान मनुष्यांनी ही कालगणना बदलावी असा सल्ला दिला. (भारतवर्षातल्या पुण्यपत्तन नामक ग्रामातल्या काही पंडीतांनी याला विरोध दर्शवला होता असे समजते.) कालगणना कशी असावी या वादात काही वर्षे तशीच निघून गेली. पण निर्णय काही होईना. शेवटी एके दिवशी इसपूर्व दोन, इसपूर्व एक अशी उलटी मोजदाद करत सर्व वर्षे संपली. नाईलाजाने लोकांना ही उलट कालगणना बंद करून सध्या आहे तशी सरळ वर्षे मोजण्यास सुरुवात करावी लागली. आणि मग माणसे आजच्यासारखे सरळ जीवन जगू लागली. हे करताना, तत्कालिन माणसांना शून्याची कल्पना नसल्याने इसवी सन ० हे वर्ष कालगणनेत आलेच नाही. अर्थात, इ०स०पूर्व १ नंतरचे वर्ष थेट इसवीसन १ सुरू झाल्याने अनेक माणसांची वये एका वर्षातच दोन वर्षांनी वाढली.
- ज्युनिअर ब्रह्मे

शेणापासून लाकूड तयार करणारा अवलिया





धुळे जिल्ह्यातल्या शिरपूर तालुक्यातले मिलिंद रघुनाथ पाटील. मिलिंद यांनी शेणापासून लाकूड तयार करतात. विशेष म्हणजे या व्यवसायाच्या माध्यमातून त्यांनी पाच जणांना रोजगारदेखील उपलब्ध करून दिला आहे.
मिलिंद वाठोडा गावचे. तिथे २०१३ मध्ये त्यांनी दूध व्यवसाय सुरू केला. तेव्हा गाईंच्या शेणाचं काय करायचं, हा प्रश्न त्यांच्यापुढे होता. बाजारात शेणखताला अपेक्षित किंमत नाही. गुणवत्तापूर्ण खत कवडीमोल भावानं विकावं लागत असल्याचं दुःख त्यांना सतावत होतं. शेणाच्या इतर उपयोगाबाबत त्यांनी युट्युबवर शोध घेतला. त्यातूनच गवसला शेणापासून लाकूड तयार करण्याचा यशोमंत्र. त्यासाठीचं यंत्र शोधून, खरेदी करून गोठ्यात आणलं.
मिलिंद यांच्या गोठ्यातला शेणाचा प्रत्येक कण लाकडात परावर्तित केला जातो. दररोज ३०० दांड्या तयार होतात. तीन इंच बाय साडेतीन फूट लांबीच्या. दर १२ रुपये किलो.
हे लाकूड ते हॉटेल व्यावसायिक आणि आणि खानसामाना पुरवत आहेत. त्यांच्या लाकडाला आज ग्रामीण भागामध्ये अपेक्षित मागणी नाही. पण अंत्यविधीपासून अनेक कारणांसाठी असलेले या लाकडाचे उपयोग लोकांच्या हळूहळू लक्षात येत आहेत. कमी होणारी झाडांची संख्या आणि लाकडाची वाढती मागणी याचं समीकरण विसंगत आहे. हीच विसंगती मिलिंद यांच्या पथ्यावर पडणार आहे.
लाकडात गोमूत्राचा अंश असून ते पर्यावरणपूरक असल्याचं मिलिंद सांगतात. शेणापासून दररोज लाकूड तयार केले जात असल्यामुळे गोठा स्वच्छ राहतो. गोठ्यामध्ये रोगराई पसरण्याची शक्यताही कमी झाली आहे. . मिलिंद रोज अडीचशे ते साडेतीनशे लिटर दूध ते शिरपूर शहरात विकतात. एकूणच मिलिंद यांनी गोठ्यात 'आम के आम आणि गुठलियोन के दाम' या म्हणीला प्रत्यक्षात आणली आहे.

-कावेरी परदेशी, धुळे 

गोष्ट वाडा कोलमच्या पेटंटची


अनेक घरांमध्ये खाल्ला जाणारा वाडा कोलम तांदूळ. पालघर जिल्ह्यातल्या वाडा तालुक्यातलं पालसई गाव. बुधाजी पाटील यांनी १९१० मध्ये तालुक्यात प्रथमच वाडा कोलम आणि वाडा झिनिया या जातीचे भात लावले. त्याची चव अतिशय उत्तम. इतर शेतकऱ्यांनाही हे पीक आवडलं. पाटील इतरांनाही बियाणं पुरवू लागले. दिवसेंदिवस या जातीला प्रसिद्धी मिळू लागली.
बुधाजी यांचे पुत्र गोपाळ आणि पद्मन हेदेखील प्रयोगशील शेतकरी. तांदुळाच्या विविध प्रकारच्या १११ जातींवर त्यांनी प्रयोग केले.यात आय.आर. ८, बनाल ९ व १, गुजरात ४ व १, रेशमा, पितवर्णी या जाती होत्या. विक्रमी भात उत्पादन घेतल्याबद्दल १९७० मध्ये राज्याच्या कृषी संचालनालयानं त्यांचा सन्मान केला. १९७१ मध्ये कृषी संचालनालयाचा 'शेतीनिष्ठ' पुरस्कार.
वाडा कोलम आणि वाडा झिनिया तालुक्याबाहेर पोहोचल्या होत्या. त्यांची चव उत्तम होती. मात्र शेतकऱ्यांना आर्थिक लाभ मिळवून देण्यात या जाती असमर्थ ठरत होत्या. कमकुवत रोप रोगाला सहज बळी पडत असे. पद्मन यांच्या मनात याबाबत कायम सल असे.
ही सल दूर केली त्यांचे पुतणे किरण पाटील यांनी. किरण यांनी १९९२ मध्ये कृषीमध्ये डिप्लोमा केला. काकांच्या मनातली सल दूर करण्यासाठी १९९५ पासून त्यांनी प्रयत्न सुरू केले. १७- १८ वर्षांच्या अथक प्रयत्नांनंतर किरण यांनी वाडा कोलम आणि वाडा झिनिया जातीचे सुधारित वाण तयार केले. यात साथ लाभली त्यांचे गुरू शास्त्रज्ञ डॉ प्रशांत जोशी यांची. जोशी मूळचे अकोला जिल्ह्यातल्या भामोद गावचे. सध्या हैदराबादला असतात. चवीला कुठलाही धक्का न लावता ,रोपं मजबूत करण्यासाठी, भरपूर फुटवे आणि न लोळणारं झाड बनवण्यासाठी लागणारा जीन्स, रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवणारा जीन्स, या जातीच्या रोपांमध्ये विकसित केला. त्यानंतर भात पिकवणाऱ्या विविध राज्यात जाऊन शेतकरी नेमून चाचणी घेतली. २०१६-१७ च्या जूनमध्ये १३० ते १३५ दिवसात तयार होणारी सुधारित वाडा कोलम आणि १२० ते १२५ दिवसात तयार होणारी सुधारित वाडा झिनिया या जाती शेतकऱ्यांसाठी उपलब्ध केल्या. या वाणांना १७ मे २०१९ ला भारत सरकारकडून पेटंट मिळालं आहे. तसंच पुण्यातील कृषी आयुक्तालयाकडून परवानाही मिळाला आहे.
या दोन सुधारित जातींसोबतच मधुमेही रुग्णांना चालू शकेल असा काळा तांदूळ आणि काळा गहू किरण यांनी विकसित केला आहे.
किरण पाटील:- 94226 81261 

-संतोष के पाटील, पालघर 

मूल अमली पदार्थांच्या आहारी जाऊ नये यासाठी (बातम्या तुमच्या-आमच्या मुलांच्या)


एका शाळेत पालक सभा सुरू होती. अमली पदार्थ सेवन करणाऱ्या मुलाला शाळेतून काढण्याबाबतचा विषय अजेंडावर होता.जमलेले सर्वच पालक चिंतातुर दिसत होते.काही मुलाबद्दल सहानभूती दर्शवत होते,तर काही मुलाला शाळेत न ठेवण्याच्या समर्थनात होते. प्रत्येकाचं मन अस्वस्थ करणारा विषय. आणि असणारच कारण त्यांच्या मुलांचा प्रश्न होता. पालक आपापसात त्या मुलाच्या पालकांना दोष देत होते. खरंतर कोणाला दोष देण्यापेक्षा अमली पदार्थांच्या व्यसनाची समस्या दूर कशी होईल, याचा विचार व्हावा. प्रत्येक पालकांनी फक्त आपलंच मूल नाहीतर समाजातील कोणतंच मूल याच्या आहारी जाऊ नये याबाबत सतर्क राहून त्याबद्दलची माहिती घ्यावी.
'ड्रग्ज फ्री कॅम्पस' या मोहिमेअंतर्गत अंमली पदार्थविरोधी पथकाच्यावतीने शाळा आणि कॉलेजमध्ये जनजागृती मोहीम राबवली जाते. या मोहिमेदरम्यान विद्यार्थी, शिक्षक आणि कर्मचारी यांच्याशी संवाद साधण्यात आला. त्यात असं लक्षात आलं की अनेक शाळा आणि कॉलेजच्या विद्यार्थ्यांना अमली पदार्थ सहज मिळतात.अनेकदा पोलिसांनी जप्त केलेल्या अमली पदार्थांमध्ये सर्वाधिक प्रमाण गांजाचे असते . शाळा आणि कॉलेजच्या विद्यार्थ्यांमध्ये गांजाची प्रचंड क्रेझ आहे. गांजा वनस्पतीजन्य असल्याने त्यात शरीराला हानिकारक असे काहीच नाही, असे विद्यार्थ्यांच्या मनावर बिंबवले जाते. यासाठी इतिहासातील महापुरुषांचे दाखले दिले जातात. इतर अमली पदार्थांपेक्षा गांजा स्वस्त मिळतो. आधी सिगारेट आणि नंतर गांजाच्या आहारी गेलेली मुले अधिक तीव्रतेच्या नशेसाठी पुढे एमडी,चरस,कोकेन घेण्यास सुरुवात करतात.
एक जागरूक पालक म्हणून प्रत्येकानं जबाबदारी ओळखून आजूबाजूला घडत असलेल्या घटनांवर लक्ष ठेवणं गरजेचं आहे. पालक, नोकरी व्यवसायामुळे व्यस्त असतात. त्यामुळे मुलांकडे रोजच्यारोज लक्ष ठेवणं त्यांना शक्य होत नाही.तरीही आपण वेळोवेळी शाळेबद्दल,अभ्यासाबद्दल त्यांच्या मित्रांबद्दल चौकशी करणं गरजेचं आहे. मुलांबरोबर वेळोवेळी संवाद ठेवून, त्यांच्या अडचणी सोडवून आपण त्यांच्यासोबत असल्याचा विश्वास त्यांना दिला पाहिजे.


- लता परब   #नवीउमेद

गोष्ट गाईच्या डोहाळे जेवणाची




नाशिकची बबिता... अगदी शांत स्वभावाची... कुणाबरोबरही पटकन मैत्री करणारी... सध्या पंचवटी मधील बळी मंदिर परिसरात तिची जरा जास्तच चर्चा ऐकायला मिळते आहे. नाशिकचे उद्योजक संजय जरीवाले यांनी या बबिताला गंगापूर येथील बालाजी मंदिराच्या गो शाळेतून ती अगदी लहान असताना तिला दत्तक घेतले. देशी गाई वाचाव्या, त्यांना संरक्षण मिळावं यासाठी संजय भाई नेहमी प्रयत्न करीत असतात. शेतात वासरू आणल्यानंतर तिचं नामकरण केलं गेलं.
आज बबिता गाय तीन वर्षाची झाली आहे. गायीविषयी सर्व सामन्याच्या मनात आपुलकी निर्माण व्हावी आणि एक गाय दत्तक घेऊन तिचं पालन पोषण करावं हा संदेश समाजात देण्यासाठी त्यांनी एक आगळा कार्यक्रम केला. चक्क! गायीचे डोहाळे जेवण करण्याचा भन्नाट कार्यक्रम त्यांनी आखला. दीडशे लोकांना जेवायला बोलावले. बबिताला पट्टा, बाजूबंद, मुकुट आणि हार घालून सजवण्यात आलं. परिसरातील महिलांनी देखील यावेळी आवर्जून हजेरी लावली होती. त्यांनी तिची पूजा, आरती केली गेली. गाणी म्हणून त्या फुगड्या खेळल्या. जणू त्यांची ती सखी आहे असे समजून तिला घास देखील भरवत होते. जेवणामध्ये पुरणपोळीचे मांडे, आमरस, आमटी आणि गरमागरम भजी होती आणि आजूबाजूच्या शेतकऱ्यांना आणि शेत मजुरांना त्यांनी आवर्जून बोलावल. मुक्या प्राण्यांना प्रेम दिल्याने ते देखील आपल्यावर प्रेम करतात याचा अनुभव त्यांनी यावेळी सांगितला.
“मुक्या प्राण्यांना प्रेम दिल्याने ते आपल्यावर त्याहून अधिक प्रेम करतात. गोसेवा ही पुण्यसेवा आहे. आज सगळीकडे दुष्काळाचे चित्र आहे. गरीब शेतकऱ्यांना जनावरं सांभाळणं अवघड झालं आहे. त्यांना मदतीची गरज आहे. त्यांना आर्थिक मदत मिळावी याकडे लक्ष वेधण्यासाठी मी माझ्या गाईच्या डोहाळे जेवणाचा उपक्रम केला,” असं संजय जरीवाले यांनी सांगितलं. 

- प्राची उन्मेष, नाशिक

निलम गोऱ्हे यांची मुलाखत

महाराष्ट्र विधानपरिषदेच्या उपसभापती म्हणून आमदार डॉ नीलम गोर्‍हे यांची नुकतीच बिनविरोध निवड झाली. २००२ पासून त्या विधानपरिषद सदस्य आहेत. विधानसभेचं अध्यक्ष वा उपाध्यक्षपद, विधानपरिषदेचं सभापती वा उपसभापतीपद महाराष्ट्रात, भारतातदेखील क्वचितच स्त्रियांना मिळालेलं आहे. स्त्रियांच्या समस्यासोडवणुकीसाठी सतत काम करणार्‍या नीलमताईंना उपसभापतीपद मिळालं, हे विशेष. अभ्यासू, व्यासंगी आणि तळातल्या समस्यांची सखोल जाण असणार्‍या नीलम गोर्‍हे या सामाजिक संस्थांसाठी हक्काच्या आमदार होत्याच. आता उपसभापती या त्यांच्या नव्या भूमिकेतून त्या पूर्वीसारखंच सकस काम करतील याची खात्री त्यांच्याशी झालेल्या भेटीने झाली.
व्हिडीओ लिंक : https://www.facebook.com/watch/?v=372139080111278

त्यांच्यामुळे आज अनेक तरुण शहरात न जाता गावात स्वतःचा व्यवसाय करत आहेत


जवळजवळ २६ वर्ष त्यांनी स्वतःला शेती, उद्योग, पर्यावरण, ग्रामविकास यासाठी वाहून घेतलं आहे. त्यांचं नाव विनायक महाजन. वय ६३. अवघ्या दापोलीला ते काका म्हणून परिचित.
कोळथर गावात त्यांचा जन्म आणि शालेय शिक्षण. मुंबईतल्या भगूबाई मफतलाल पॉलीटेक्निकलमधून मेकेनिकल इंजिनिअरिंग. वर्ष ७३-७४ च्या सुमाराला शिक्षण घेताघेताच नोकरीला सुरुवात. एका बड्या शीतपेय कंपनीच युनिट नुकतंच भारतात आलं होतं. त्या कंपनीसाठी बाटल्या तयार करण्याचं यंत्र तयार करण्याचं काम काकांच्या कंपनीला मिळालं. काम करत असताना जाणवलं की हे पेय हानिकारक आहे. देशी फळांपासून शीतपेय बनवल्यास त्याचा फायदा शेतकऱ्यालाही होईल. समाजाचा विचार करण्याचा वारसा घरातूनच लहानपणापासून मिळाला होता. कोकम सोडा, आवळा सोडा तयार करण्याचं तंत्र त्यांनी आत्मसात केलं. दापोलीत कुडावळे इथं महाजन बेव्हरेजेस सुरू केली.
९३-९४ च्या सुमाराला काकांनी सहकुटुंब कोकणात कायमस्वरूपी राहण्याचं ठरवलं. गावाला कायमस्वरूपी आल्यावर शेतीतल्या अनेक समस्यांचं अधिक चांगल्या प्रकारे आकलन होऊ लागलं. मग शेतकऱ्यांसाठी ना नफा ना तोटा या तत्त्वावर ' शाश्वत कृषी संवाद' बुलेटिन चालवलं. दर महिन्याला शेतकऱ्यांच्या बैठका. बाहेरगावी अभ्यासदौरे.
'कोकणात खूप विविधता आहे. शहरात जाण्यापेक्षा आपल्या मातीत राहून मालक व्हा' , हा विचार त्यांनी तरुणांना दिला. दापोलीत भाजीपाल्याची गरज होती. सगळी भाजी बाहेरगावावरून येत असे. काकांनी भाजी पिकवणाऱ्या ३०-४० शेतकऱ्यांना एकत्र आणलं. २०१० मध्ये शेतकऱ्यांची ' दापोली तालुका शेतकरी सेवा सहकार मर्यादित' संघटना सुरू झाली. त्यांना हक्काची जागा मिळवून दिली. हे शेतकरी आता एकूण गरजेच्या दीड टन भाजी दापोलीत विकू लागले आहेत. काही तरुण व्हाट्सपद्वारे भाजी विकतात. कुणाला कुठला उद्योग सुरू करायला असेल,शेती वा फुलांसबंधी माहिती हवी असेल तर काका निस्वार्थपणे सदैव तयार असतात.
गावात पाण्याचा प्रश्न निर्माण झाला तेव्हा त्यांनी स्वतःच्या पद्धतीनं बंधाऱ्यांचं आरेखन केलं. साखळी बंधारे बांधले.
त्यांचा भर नैसर्गिक , सेंद्रिय शेतीवर. दोन वर्षांपूर्वी त्यांनी 'नियोजन नक्षत्र' अँप तयार केलं. यात हवामान,आर्द्रता ,कोणतं पीक कुठल्या ऋतूत घ्यायचं, कसं घ्यायचं , शेतीशी संबंधित इतर माहिती आहे. अडचणीच्या वेळी कुठल्याही शेतकऱ्याला मदत मिळावी म्हणून त्यांनी हाईक या सोशल अँपवर 'ग्रामोदय' गट सुरू केला . जवळपास २५० शेतकरी या गटाचे सदस्य आहेत. .त्यांचं 'बळी आणि राजा' नावाचं पुस्तक 2010 ला प्रकाशित झालं. शेतीची हानी आणि त्यावर मार्ग याबाबत पुस्तकात विवेचन आहे. एकच पीक न घेता बहूपीक घेतल पाहिजे असा त्यांचा आग्रह. कोकणात बरक्या फणसाला कोणी विचारत नाही. काकांनी त्यापासून चॉकलेट तयार केली. आंबा, काजू यावर त्यांचे असंख्य प्रयोग सुरू असतात. कोकण कृषी विद्यापीठाची उत्तम साथ त्यांना आहे.
केंद्र सरकारच्या उन्नत भारत अभियानात ग्रामसमन्वयक म्हणून योगदान ते देत आहेत. गावांचा संपूर्ण विकास हेच त्यांचे उद्दिष्ट. त्यांच्यामुळे आज अनेक तरुण शहरात न जाता गावात स्वतःचा व्यवसाय करत आहेत.


- संतोष बोबडे, पुणे

अफवा (आखुडबुद्धी बहुशिंगी)

अफवा हे बातमीचंच एक प्राथमिक स्वरूप आहे. सहसा, अफवा खोटी ठरली की तिला बातमी म्हटलं जातं. मानवाच्या इतिहासात पूर्वीपासून बातमी आणि अफवा यांच्यात संघर्ष चालू आहे. मोंगल काळात युद्ध होत असल्याची अफवा उठल्यानं खरोखरची युद्धे लढली गेल्याची नोंद आहे. महाराष्ट्रातही अफवांचं पीक वेळोवेळी आलेलं दिसून येतं. अफवेचा एक प्राथमिक प्रकार म्हणजे हूल. नारायणराव पेशव्याला मारण्यास गारदी शनिवारवाड्यात शिरले तेव्हा हूल पडून बाजार बंद पडला होता. एवीतेवी बाजार बंद पडलाच आहे तर लागल्या हाती नारायणरावाला संपवावं अशा विचारांनी गारद्यांनी त्याला मारलं असावं. आणि मग, अशा हूल मराठी राजकारणात नेहमीच पडत आल्या.
हूलीचं एक विस्तारीत स्वरूप म्हणजे अफवा. ही अफवा शक्यतो एखाद्यास गुप्त रहस्य सांगावं तशी सांगितली जाते. अफवा जितकी गुप्त तितकी अफवा वेगानं पसरते. पानिपतच्या युद्धात सदाशिवभाऊ पडले आणि सदाशिवभाऊ पडले नाहीत अशा दोन स्वतंत्र अफवा एकाचवेळी मराठी सैन्यात पसरल्या होत्या. कित्येकांनी खातरजमा करावी म्हणून लढणं थांबवलं होतं. पण अब्दालीच्या सैन्यानं लढाई न थांबवल्यानं निष्कारण संहार झाला. पुढं, अठराव्या शतकात इंग्रजांनी बस्तान बसवलं आले तेव्हा त्यांना ठगी किंवा बॉलिवूड सिनेमांपेक्षा भारतातल्या अफवाच त्यांना जास्त अपायकारक वाटल्या होत्या. बातम्या आणि घटना यांची नोंद करण्यासाठी त्यांनी गॅझेटिअर सुरु झालं यामागं या अफवांची भीती होती. अफवांची खातरजमा करून घेता यावी म्हणूनच पुढं इंग्रजांनी तारखातं सुरु केलं. पण तारांपेक्षा अफवा वेगानं पसरत असल्याने टेलिफोन येईपर्यंत अफवांना फारसा आळा बसला नाही. छोटा नागपूर प्रांतातील धनबादजवळचे केऊरझडंग हे गाव शंभर नंबरी अफवांसाठी प्रसिद्ध आहे. (हे गाव अस्तित्वात नाही अशीही एक अफवा आहे.) असं म्हणतात की एकेकाळी इथल्या अफवा उत्तरेस दिल्ली तर दक्षिणेस गुंटूरपर्यंत पोचायच्या. या गावाची ख्याती इतकी आहे की एखादी अफवा केऊरझडंगची आहे असं म्हटल्यावर शहाणेसुरते लोकही त्यावर पटकन विश्वास ठेवतात.
या गावात सगळे गावकरी दिवसरात्र पिंपळाच्या पारावर बसून अफवांचं पीक काढत असावेत. १९८१ साली आपल्या गावी स्कायलॅब कोसळणार आहे ही अफवा केऊरझडंगमधून पसरवली गेली तेव्हा अनेकांना आपलं मरण अटळ वाटलं होतं. काही भोळ्या लोकांनी आपली सगळी शेती विकून धनबादला जाऊन, नवे कपडे खरेदीलत्ते करून, अमिताभ बच्चनचे दोनदोन सिनेमे पाहून मरण्यापूर्वी जीवाची चैन केली होती. स्कायलॅब १९७९ सालीच कोसळलेलं असताना अशी अफवा लोकांना पटवून देणं हे मोठं हुशारीचं काम म्हटलं पाहिजे. याहीपुढं जाऊन केऊरझडंगच्या लोकांनी नवी अफवा पसरवली आहे अशी अफवाही मध्यंतरी पसरली होती आणि बऱ्याच लोकांचा यावर विश्वासही बसला होता.
१९९०च्या दशकात गणपती दूध पितो, हनुमानाचे पाऊल सापडले, रावणाच्या महालाचे अवशेष सापडले अशा काही मोजक्या गाळीव अफवा केऊरझडंगमधून आल्या. पुढच्या दशकात, टीव्हीवर अनेक न्यूज चॅनेल सुरु झाल्यावर साईबाबांचा व्हिडीओ सापडला, तीन डोक्यांचं रेडकू जन्मलं टाईप अफवा उठू लागल्या. (त्या काळात इंडिया टीव्हीचं हेडऑफिस केऊरझडंगला आहे अशी अफवा प्रचलित होती.) आणि स्मार्टफोन क्रांतीनंतर तर अफवा पसरवण्याच्या तंत्राचा परमोच्च विकास झाला. या काळात कित्येक वृद्ध कलाकार जिवंतपणीच पुन्हापुन्हा मेले, कित्येकदा मध्यरात्रीचे कॉस्मिक किरण लोकांचे मोबाईल खराब करून गेले, वडाच्या पानांनी कित्येकांचे फोन रिचार्ज झाले, लोकांना कित्येकदा मोठमोठ्या लॉटऱ्या लागल्या. थोडक्यात, अफवा पसरवणं ही एका गावाची मक्तेदारी न राहता आता समाजाची एक सामूहिक जबाबदारी बनली. आणि आता आपलं अवतारकार्य समाप्त झालं असल्यानं केऊरझडंग हे गाव नकाशातून गायब झालंय (अशी अफवा जोरात आहे).

- ज्युनिअर ब्रह्मे